Trần Kiêm Đoàn

HÀ THANH: TIẾNG HÁT CỦA D̉NG SÔNG XANH

 

 

            Gọi tên hoa súng: LỤC HÀ

            Gọi thôn LIỄU HẠ: quê nhà bên sông

            Gọi TRẦN KIÊM: họ sắc... không

            Gọi HÀ THANH: tiếng hát ḍng Hương Giang

           

           

Có hai gă Trần Kiêm lang bạt xa quê gặp nhau bên trời Tây cùng nói về một nhân vật. Thi sĩ Kiêm Thêm nói về "mụ O" và tôi nói về "bà Chị" nghệ sĩ của ḿnh là ca sĩ Hà Thanh bằng một mẫu "sơ yếu lư lịch" hợp soạn ḥa âm rất chơn chất và... nên thơ như thế đó.

           

Thuở nhỏ ở làng Liễu Hạ, tôi thường lên mặt hănh diện khi cuối tuần ngồi quanh cái "Ra-dô" ở làng với bọn nhóc t́ trong xóm nghe chương tŕnh ca nhạc của ban Việt Thanh[1] ở đài phát thanh Huế, mà trong đó, Hà Thanh, bà chị họ của tôi, là ca sĩ... hát hay nhất.  Nhóm b́nh luận gia âm nhạc chân đất làng tôi từ sáp nhỏ cho đến người lớn chẳng biết có mang hội chứng "trái ấu" [2] hay không nhưng ai cũng xuưt xoa khen giọng hát Hà Thanh thuở đó là "hay nhứt xứ."

           

Làng Liễu Hạ và họ Trần nhà tôi -- có lẽ luôn cả Huế -- hầu hết là những rặng thông già kẻ sĩ không lớn kịp với mùa Xuân nghệ sĩ đang lên. Đó là hiện tượng nghịch lư rằng, ai cũng mến mộ giọng hát của Hà Thanh, nhưng lại ái ngại khi một cô nữ sinh xinh đẹp xứ Huế, ái nữ của một gia đ́nh nho phong "êm đềm trướng rủ màn che" trở thành ca sĩ. Nhất là ḍng họ Trần Kiêm chúng tôi có bác Trần Kiêm Phổ làm trưởng tộc th́ lại càng quan tâm nhiều hơn.  Bác "Trợ Phổ", thân phụ của chị Hà Thanh, với dung mạo uy nghi, thường cầm cân nẩy mực cho cả ḍng họ, nay lại cho phép chị Hà đi hát công khai trên đài phát thanh, th́ quả là một cuộc "đại cách mạng" trong quan niệm truyền thống c̣n mang nhiều định kiến của đất lề quê thói rất Huế đương thời.

           

Ngày đó, khu nhà vườn cổ kính ở mé này nhánh sông Hương nối liền với sông An Cựu nắng đục mưa trong; ngó qua mé bên tê sông là trường Pellerin vẫn thường được giới nam nhi Huế ṛng và Huế "bậu" -- bắt chước Lan Đ́nh gọi là "Vườn Thúy Hạnh"[2*] -- v́ một nhà mà có nhiều hơn cả "ngũ long công chúa", đều mang tên chữ có bộ thảo và rất chi là... tường Đông ong bướm đi về mặc ai:  Tố Cần, Hà Thanh, Phương Thảo, Liên Như, Thúy Vy, Bạch Lan, Hoàng Mai.

           

Đời nghệ sĩ của Hà Thanh bắt đầu từ năm 1953, lần đầu đài Phát Thanh Huế mở một cuộc tuyển lựa ca sĩ với quy mô lớn.  Anh Trần Kiêm Tịnh biết cô em gái ḿnh có giọng hát hay quá nên đă dắt em đi thi.  Điều kiện ghi danh dự thi là phải từ 15 tuổi trở lên.  Ngày đó, Lục Hà, cô nữ sinh áo trắng nón bài thơ Huế mới 14 tuổi, nên phải "kiếm thêm một tuổi trời cho" nữa mới đủ tuổi dự thi và kết quả đứng đầu cuộc thi.  Tuy ông cụ thân sinh chị Hà Thanh là người theo Tây học với tinh thần cởi mở phương Tây, nhưng "phương Tây Huế" thuở đó cũng vẫn c̣n trong mẫu mực nho phong. Nhạc sĩ Ngô Ganh là giám đốc đài phát thanh Huế đương thời, phải dùng uy tín của ḿnh đến nhà năn nỉ, rằng: "Học hành th́ đứa nào học chẳng được, nhưng c̣n cái tài của cháu Hà Thanh là một tài năng độc đáo, có giá trị trong cả nước Việt Nam.  Nếu không cho đi hát th́ tài năng sẽ bị mai một đi, uổng lắm."  Ông cụ nghe lời minh giải hợp lư nên cho đi hát ở đài phát thanh mà thôi, không hát ở pḥng trà hay sân khấu.  Từ đó, tiếng hát Hà Thanh đă vọng ra xa hơn bên ngoài rào dậu Vườn Thúy Hạnh.        

           

Người ta vừa thưởng thức giọng hát thanh thoát, mượt mà (uyển thanh) như tiếng sông Hương đang lên của Hà Thanh; nhưng đồng thời cũng vừa quan sát nàng ca sĩ xứ Huế đó như một hiện tượng.

           

Nói về giọng hát thiên phú của Hà Thanh đă có rất nhiều văn nhân, thi sĩ, nhạc sĩ... nhiệt thành khen tặng.  Một vị thầy âm nhạc của tôi ở trường Hàm Nghi Huế là nhạc sĩ Văn Giảng (cũng kư tên là Thông Đạt, tác giả Ai Về Sông Tương...) đă cho rằng, Hà Thanh là một ca sĩ tiêu biểu của Huế.  Chị có một giọng hát thanh tao, quư phái với mức thể hiện cường độ và trường độ âm thanh vừa vặn, diễn cảm tuyệt vời.  Đặc biệt là những luyến láy mềm mại rất có hồn và gợi cảm trong tiếng ca.  Luyến láy mà không làm điệu tới mức uốn lượn quanh co thành ra làm dáng tŕnh diễn là nét độc đáo nhất trong tiếng ca Hà Thanh.

           

Nhân dáng, điệu bộ tŕnh diễn và phong cách sinh hoạt đời thường cũng như trong hội diễn vẫn bị xem là một "đại nghiệp dĩ" của người ca sĩ. Nếu như nói theo Đào Uyển Minh, nhà phê b́nh nghệ thuật Đài Loan khi nhận định về Quỳnh Dao, th́ phong thái của một nghệ sĩ là "sự biểu hiện cụ thể của một chuỗi phản ứng tâm lư có điều kiện khi tài năng thiên phú đối mặt và tương tác với tŕnh độ giáo dục, hoàn cảnh xă hội và xu hướng nghệ thuật của thời đại"[3] th́ quan niệm nầy có vẻ sát hợp với Hà Thanh.  Chị sinh ra và lớn lên ở Huế.  Huế được người đời nhớ nhung và yêu thương không chỉ v́ Huế đẹp, Huế thơ mà c̣n v́ Huế là vùng đất của nhiều tai trời ách nước; chịu nhiều oan khiên và đổ vỡ tan tác từ thuở công chúa Huyền Trân đổi ḿnh cho Huế, áo xiêm phiêu bạt về Chiêm quốc. Cho nên, hầu như tất cả nghệ sĩ xứ Huế đều không có sự biểu hiện táo bạo, vỡ bờ, chinh phục để cuốn hút khách thưởng ngoạn qua dáng vẻ bên ngoài.  Đấy cũng là cảm nhận của Thu Bồn, một nhà thơ xứ Quảng: "... sông chảy vào ḷng nên Huế rất sâu."

           

Nhà thơ Nhất Tuấn, tác giả "Chuyện Chúng Ḿnh" vang tiếng một thời, nói về Hà Thanh như sau: "Tôi có dịp gặp Hà Thanh khi làm quản đốc đài Phát Thanh Quân Đội (1968) tại Sài G̣n.  Hà Thanh lúc đó hát rất hay và xuất hiện thường xuyên trên các đài VOF, Mẹ Việt Nam, đài Sài G̣n, đài Quân Đội.  Hà Thanh càng ngày càng nổi tiếng.  So với những ngày c̣n ở Huế, sự giao thiệp của Hà Thanh có phần bạo dạn hơn đôi chút, nhưng vẫn c̣n dè dặt và giới hạn lắm. Thời này Hà Thanh hát nhiều bài của Nhất Tuấn do Phạm Duy, Đan Thọ, Hoàng Lan phổ nhạc.  Đặc biệt là Hà Thanh hát rất nổi tiếng những nhạc phẩm của Nguyễn Văn Đông và nhạc tiền chiến của Đoàn Chuẩn, Từ Linh.  Bài nào Hà Thanh hát lên cững làm người nghe rung động v́ khi hát nàng để hết tâm hồn vào lời thơ, ư nhạc của tác giả muốn gởi gắm trong bài.  Hà Thanh như 'nhập' vào bài hát để diễn tả, để làm toát lên giọng Huế rất dễ thương."[4]

           

Tác giả Chuyện Chúng Ḿnh mô tả Hà Thanh: "Dáng người thanh tú, cao cao, nụ cười vui tươi luôn nở trên môi với nét mặt rạng rỡ.  Tính nết Hà Thanh nhu ḿ, hiền dịu,  khác biệt trong giới nghệ sĩ."[5]

           

Và nhà thơ Tôn Nữ Hỷ Khương đă "phong Huế" cho Hà Thanh, rằng:

             

"Dáng nhỏ nhắn, thanh thoát, dịu hiền, khiêm tốn; tuy tươi mát, thân t́nh nhưng cũng rất e dè và chừng mực của Hà Thanh là nét tiêu biểu cho con người và phong thái của 'vùng đất khó'... Huế."[6]

           

Những góc nh́n và cách nh́n có thể khác nhau về một Hà Thanh ca sĩ, nhưng h́nh ảnh và nhận định về một Hà Thanh hiện thực vẫn là chung nhất.  Đó là một Hà Thanh mà về h́nh tướng cũng như về phong cách sinh hoạt và tŕnh diễn văn nghệ rất tiêu biểu cho "tính Huế" đă ăn sâu trong từng nỗi niềm nhớ Huế: Sâu lắng, nồng nàn, trang trọng, tài hoa.

           

Chị Hà Thanh sang Mỹ năm 1984.  Có những cây cầu đă găy trong chiến tranh và những mối t́nh găy đổ sau cuộc chiến. Trong cảnh "trải qua một cuộc bể dâu", Hà Thanh t́m về với thiền học, thiền định và thiền ca.  Những bản nhạc Thiền do Hà Thanh hát hoặc vừa phổ nhạc thơ thiền, vừa ca mang âm hưởng thâm trầm, gợi cảm mà gần gũi của nước "sông An Cựu Nắng đục mưa trong" và sự lắng đọng thấm vào ḷng người của hồi chuông Thiên Mụ.  Những khi buồn nhất và lắng ḷng chiêm nghiệm từng vọng âm suy tưởng từ tâm ḿnh, tôi lại thích nghe thiền ca do Hà Thanh hát.  Giọng hát đậm đà c̣n mang cái gốc thanh âm giọng Huế của chị làm cho người nghe có cảm tưởng như đang nghe những lời tự t́nh của Huế.  Nghe Hà Thanh hát thiền ca, người ta bỗng quên đi sự hiện hữu của thời gian đă làm cho đời phôi pha và quên luôn khoảng cách thời gian làm nên tuổi tác của chị.  Một cảm giác thanh tân, tươi mát và lắng đọng đầy ắp ḷng người chợt đến, chợt đi hay thấm đượm vào trong cảm xúc.

           

Khán giả ái mộ Hà Thanh liên tưởng đến nguồn Thiền đang tưới tẩm bản chất nghệ sĩ của chị khi chị xuất hiện gần đây trong các cuộc tŕnh diễn và thu băng gây quỹ từ thiện, cũng như trong các chương tŕnh nhạc hội Asia, Paris by Night với dáng vẻ trẻ trung, tươi mát như cả mấy mươi năm về trước. Trong thế giới ca sĩ trẻ đang lên, Hà Thanh không bị chiếc cầu thế hệ ngăn cách; trái lại, chị đă làm cho khán giả ái mộ cảm động và thưởng thức giọng hát vẫn trong ngần, quư phái của chị trên nẻo về gần "thất thập cổ lai hy."

           

Hà Thanh có một chỗ đứng riêng trong lịch sử tân nhạc Việt Nam và một vị trí độc sáng trong ḷng người yêu nhạc xứ Huế.

           

Nửa thế kỷ, những ḍng sông xanh vẫn luân lưu chảy.  Tiếng hát vượt thời gian của Hà Thanh vẫn c̣n xanh mát như tên chị, như những ḍng sông xanh mà muôn đời con nước vẫn đang về, đang tới. Và, nói thêm bằng những nét chấm phá thi vị như một nhà thơ nào đó, "...có một chút ǵ rất Huế, rất thương... Có một chút ǵ rất Huế trang đài..." trong tiếng hát Hà Thanh.

                                                           

Trần Kiêm Đoàn

Natomas, tháng giêng 2007

   

 


 

 

[1] Ban Việt Thanh do nhạc sĩ Văn Giảng -- cũng là Thông Đạt tác giả Ai Về Sông Tương -- thành lập và điều khiển; chuyên tŕnh diễn tân nhạc tại đài phát thanh Huế.

 

[2]" Khi thương trái ấu cũng tṛn, khi ghét trái bồ ḥn cũng méo".  Tục ngữ dân gian

 

[2*] Lan Đ́nh. Uyển Thanh.  Văn Mới; 3 -1958:

 

"Soi bóng bên tê Vườn Thúy Hạnh

   Tương tư rêu phủ mái B́nh Linh"

               

[3] Quỳnh Dao Vấn Lục. Đào Uyển Minh. Trung Văn; Taiwan, 2001

 

[4] Nhattuan-TCM<tcm0475@yahoo.com. 2 Aug 2006

 

[5] Tdd - Footnote # 4

 

[6] Tôn Nữ Hỷ Khương. VN, 2006

 

 

tác giả, tác phẩm

trankiemdoan.net