Trần Kiêm Đ̣an

M Ộ T    Đ Ố M   L Ử A   T H Ơ

           

Mạnh Xuân 2007, anh Hoàng Xuân Thiệu đi du lịch Trung Quốc, khi qua chùa Hàn San, anh có chép lại tặng tôi bài tứ tuyệt lưu danh thiên cổ của Trương Kế.  Đó là bài Phong Kiều Dạ Bạc.  Nguyên tác bài thơ nầy đă được Khang Hữu Vi đời nhà Thanh khắc lên trên một tấm bia đá, dựng trong chùa Hàn San.

 

Đồng thời, giáo sư Thiệu gởi kèm một loạt cả chục bài dịch Việt do các thi nhân, bút giả Việt Nam xưa nay chuyển ngữ.  Nhưng tôi đă thành thật nêu lên nhận xét của ḿnh rằng, chưa có một bài dịch Việt nào chuyển được cụm chữ tài hoa bậc nhất của Trương Kế trong Phong Kiều Dạ Bạc là “… đối sầu miên” ra ngữ điệu u trầm miên man và ngữ cảnh đầy phiêu lăng tương đương trong tiếng Việt cả.

 

Chỉ có 4 câu thơ mà cổ kim đă có cả núi rừng bạt ngàn giấy mực b́nh phẩm đến nay vẫn chưa thôi. Giờ thêm một cọng rơm nữa th́ bốn câu thơ trên vách chùa Hàn San vẫn im ắng nghe kinh, như như bất động…

 

Nguyên bản chữ Hán:

 

楓橋夜泊

月落烏啼霜滿天

江楓魚火對愁眠

姑蘇城外寒山寺

夜半鐘聲到客船

 

Phiên âm Hán-Việt:

 

Phong Kiều Dạ Bạc

Nguyệt lạc ô đề sương măn thiên

Giang phong ngư hỏa đối sầu miên

Cô Tô thành ngoại Hàn San tự

Dạ bán chung thanh đáo khách thuyền

 

         

Một vài bài Việt dịch tiêu biểu:

 

Đỗ Thuyền Đêm Ở Bến Phong Kiều

Trăng tà chiếc quạ kêu sương

Lửa chài cây bến sầu vương giấc hồ

Thuyền ai đậu bến Cô Tô

Nửa đêm nghe tiếng chuông chùa Hàn San

 

                        Tản Đà dịch

 

Ban Đêm Thuyền Đậu Bến Phong Kiều

Trăng tà tiếng quạ vẳng sương rơi

Sầu đượm hàng phong giấc lửa chài

Ngoài lũy Cô Tô chùa vắng vẻ

Nửa đêm chuông vẳng đến thuyền ai

 

                        Trần Trọng San dịch

 

Quạ kêu, trăng lặn, trời sương

Lửa chài le lói sầu vương giấc hồ

Thuyền ai đậu bến Cô Tô

Nửa đêm nghe tiếng chuông chùa Hàn San

 

                        Nguyễn Hàm Ninh dịch

 

 

Bên trời trăng xuống quạ kêu sương

Lửa rọi bờ phong đối mộng trường.

Thuyền khách Cô Đài đêm vắng vọng

Chuông chùa buông nhẹ chút sầu vương.

 

Thích Quảng Sự dịch

 

Trương Kế (张继 Zhang J́), là một tác giả sống vào khoảng trước sau năm 756- đời vua Đường Túc Tông. Tự là Ư Tôn, Trương Kế thi đậu tiến sĩ và làm quan trong triều với chức vụ Tự bộ viên ngoại lang, về sau bị đổi ra Hồng Châu coi việc tài phú và mất tại đây. Sinh thời, ông là người học rộng, đa tài; thích đàm đạo và bàn bạc văn chương, thế sự... đặc biệt rất thích làm thơ.

 

Tương truyền, Trương Kế sau bao nhiêu năm trải qua nhiều chặng đời vinh nhục thăng trầm với chữ nghĩa khoa bảng, đă t́m thơ để ghi lại cái chí và cái tâm của ḿnh.  Cũng có những khúc quanh của hoàn cảnh và tri thức làm cho người nghệ sĩ muốn thoát ra khỏi thực tại bon chen đă vây bủa cái tâm bản nhiên an tịnh và cái chí phiêu dật của ḿnh. Phong Kiều DBạc là bài thơ sáng tạo trong cơn mưa nguồn của sáng tạo thi ca đó.

 

Một hôm du thuyền trên bến sông Vân Kiều, trăn trở hoài không ngủ được, Trương Kế ngâm hai câu thơ đối cảnh sinh t́nh:

 

Nguyệt lạc ô đề sương măn thiên,

Giang phong ngư hỏa đối sầu miên...

(Quạ kêu trăng lặn sương mờ,

Đèn chài gió sóng khơi bờ sầu dâng...)

 

Được hai câu th́ thơ bỗng chững lại, loay hoay măi không t́m ra tứ thơ cho hai câu tiếp.

 

Vẫn theo tương truyền, động lực “gỡ bí” cho Trương Kế sau khi làm được hai câu thơ đầu bị bí là quanh quất đâu đó có thầy tṛ sư cụ chùa Hàn Sơn.  Sư cụ dạo quanh hồ nơi sân chùa trong ánh trăng thượng huyền mới chớm với chú tiểu đi theo.  Sư cụ cũng “đối cảnh sinh t́nh” nên ngẫu hứng ngâm:

 

Sơ tam, sơ tứ nguyệt mông lung,

Bán tợ ngân câu bán tợ cung... 

(Mồng ba, mồng bốn trăng non,

Nửa cong câu bạc nửa tṛn cánh cung...)

 

Ngang đây th́ cũng như Trương Kế trên bến Phong Kiều, sư cụ bí không làm tiếp được... Chú tiểu theo hầu, cũng là một tay hay thơ, cúi đầu thi lễ sư cụ và xin phép làm nối thêm hai câu sau:

 

Nhất phiến ngọc hồ phân lưỡng đọan,

Bán trầm thủy để, bán huyền không

(Ngọc b́nh một mảnh chia hai

Nửa lưng đáy nước, nửa cài trên không...)

 

Hai thầy tṛ sư cụ đă hoàn thành bài thơ tứ tuyệt “Vọng Sơ Nguyệt”.  Sư cụ ngâm tràn bốn câu thơ ngắm trăng non với nỗi cảm khoái dâng trào đầy thi vị trong đêm khuya, nên đă sai chú tiểu lên chùa thỉnh một hồi đại hồng chung để cúng dường Tam Bảo.  Tiếng chuông lọt vào tai Trương Kế đang thao thức với tâm trạng ḷng buồn, thơ cạn...  Tiếng chuông như điệu kèn đam mê sâu đắm thoát ra từ cơi thơ.  Hồn thơ của Trương Kế tưởng như đă lụi tàn trong nỗi buồn “đối sầu miên” bỗng trỗi dậy khi hốt nhiên từ ngoài thành Cô Tô, tiếng chuông chùa Hàn Sơn ngân nga vọng lại. Ông lắng nghe tiếng chuông và chợt tỉnh.  Tiếng chuông nửa khuya vang lên rửa sạch lớp bụi trần gian của tâm thức đầy tục lụy.  Cảm nhận giải thoát đến từ tiếng chuông.  Tiếng chuông đến từ vô ngă.  Một đời bôn ba trên trường khoa bảng của Trương Kế đă bị tiếng chuông cuốn phăng vào quá khứ. Hiện hữu là một sự tỉnh thức: Là tâm trạng thoát tục; là khách cửa thiền.

 

Nhà thơ bỗng cảm thấy tâm hồn lâng lâng thoát tục và ư thơ từ đâu ùa vào như nước lũ.  Ông cầm ngay quản bút làm tiếp hai câu sau:

 

Cô Tô thành ngoại Hàn Sơn tự

Dạ bán chung thanh đáo khách thuyền

(Thành Cô Tô, chùa Hàn Sơn

Chuông khuya lay động tâm hồn thiền nhân)

 

Những câu chuyện văn học nghệ thuật xưa nay thường nói đến… “thoáng nhiệm mầu” (greatest moments) của nghệ sĩ.  Đấy là khi tràng hạt trân châu của nghệ thuật th́nh ĺnh từ “Trời” rơi xuống và người nghệ sĩ tài hoa bỗng dưng nắm bắt được – sau những gian nan đợi chờ không giới hạn!  Leonardo da Vinci bắt gặp nét mỉm cười của Mona Lisa trên khung vẽ.  Beethoven dừng lại ở Dấu Lặng Tuyệt Vời trong Concerto số 5.  Nguyễn Du bắt gặp Mầu Quan San của rừng thu chia biệt… Trương Kế trên bến Phong Kiều đă bắt gặp được cái thoáng chốc nhiệm mầu của sáng tạo.  Thoáng xuất thần thi vị ấy đă thổi phăng những uẩn khúc của chính ngă sở trong tâm thức nghệ sĩ đang phủ lên ḿnh tạo vật.  Theo giới thiền môn th́ Trương Kế bị tắc nghẽn hồn thơ sau hai câu đầu là do cái tâm của thi nhân c̣n đeo nặng nghiệp chướng của ḍng đời đầy bi phẫn nên không thoát được.  Nhưng đối với một người cầm bút sáng tác văn chương – mà nhất là người làm thơ – th́ rơ ràng (hay ít lắm th́ cũng là “rất có thể”) Trương Kế bị chững lại v́ đă dùng hết tuyệt chiêu diễn đạt bằng ngôn ngữ tinh túy của thi ca khi ông điểm xuống một chữ “thần” tuyệt tác, đó là chữ “miên”.  Nếu chỉ là “đối sầu” th́ xưa nay đă có nhiều người nói đến trong thơ.  Nhưng mà “đối sầu miên” th́ quả thật là tuyệt bút nên nhà thơ đă ngất lịm trong thơ, không c̣n ǵ hơn đáng để nói nữa.

 

Khi nói đến hai câu thơ đầu của sư cụ chùa Hàn Sơn th́ có người cho rằng, hai câu của sư cụ tả cảnh trăng thượng huyền đă quá hoàn chỉnh.  Nên sau sự viên măn ấy, dường như chẳng c̣n ǵ để nói nữa.  Nhưng đối với một người mang cái hồn phách lăng tử thi ca, người ta lại nghĩ khác về lư do “bí” của sư cụ.  Hai câu thơ tả cảnh trăng thượng huyền của sư cụ là hai câu thơ tả cảnh tầm thường chẳng có bóng dáng nào của “thoáng nhiệm mầu” mà một nghệ sĩ tà́ hoa chân chính phải đợi trong bao nhiêu năm.  Cuối sự tầm thường th́ thơ không c̣n bay xa được nữa.  Hai câu thơ khá hay trong bài “Vọng Sơ Nguyệt” là hai câu sau của chú tiểu.  Sư cụ không có được cái “thoáng niệm mầu” của nghệ sĩ như Trương Kế nên phải dựa vào chú Tiểu mới... ra thơ.  Trong khi đó, Trương Kế “ngộ” trong thơ nên thơ không c̣n là phương tiện chuyển tải cảm xúc mà thơ đă biến thành linh hồn của nhà thơ.  Thơ, hồn thơ, nhà thơ đă ḥa quyện vào nhau chung hồn, chung phách.

 

Đốm lửa thơ đă đốt cháy rụi cánh rừng vô minh lạnh lẽo không thơ.

 

Thơ, từ đó ra đi và không bao giờ về lại, nên thế gian không có hai vần thơ tuyệt bút lập lại, giống nhau. Trương Kế đă t́m được cho ḿnh một thoáng nhiệm mầu của sáng tạo, một đốm lửa thơ?

 

Trần Kiêm Đoàn

Sacramento, đầu Hè 07

              

tác giả, tác phẩm

trankiemdoan.net