Trần Kiêm Đoàn giới thiệu

 

HUẾ CỦA MỘT THỜI

 

Vơ Hương An

 


 

Huế một thời… mỗi lần cúng đất, ngoài những thức ăn xào nấu thịt thà gà vịt, mẹ tôi bao giờ cũng chuẩn bị chu đáo một dĩa rau khoai luộc và một chén mắm nêm.  Loại “mắm nêm nước cốt” mà người chưa từng trải giang hồ với trường mắm ruốc, nếm vào một chút là đă thấy đầu lưỡi tê tê như miếng cắn vụng dại…!  Tôi thường tẩn mẩn hỏi mẹ, rằng: “mắm nêm hôi rứa mà mạ cúng ai ăn?” Mẹ tôi giải thích là nơi làng tôi đang ở “lúc tê (ngày xưa) là quê hương của giống Ma Hời”.  Tôi chưa hề biết Ma Hời đẹp giống Tây Thi hay xấu như Thị Nở, nhưng chỉ một tiếng “Hời” không thôi cũng đủ làm tôi cảm thấy những mảnh linh hồn lang thang, phiêu bạt tới tận đâu đâu của giống Hời, Chiêm quốc.

 

Bởi vậy, Huế là vùng đất của thực và mộng.  Thực, không hẳn luôn luôn là nỗi xót xa và mộng, không phải luôn luôn là thế giới tuyệt đẹp như trong khái niệm đời thường.  Thực và mộng ở đây là vừa có nhau vừa mất nhau.  Đi giữa Huế mà không biết Huế nơi mô;  xa Huế mà cứ thấy Huế mồn một trong ḷng ḿnh.

 

Quê tôi, một vùng quê ven Huế, là đất xưa của Chiêm Thành.  Khi lớn lên qua thành phố Huế học, tôi lại được học trường Hàm Nghi, tức là trường Quốc Tử Giám cũ.  Tôi chỉ biết mơ hồ trường Quốc Tử Giám là nơi ngày xưa chỉ dành riêng cho con vua cháu chúa học. Ngày tôi vào trường năm 1957, chỉ c̣n thấy nét phôi pha của những bức hoành phi, những câu đối bằng chữ Hán, những h́nh hoa văn c̣n in dấu trên tường bên ngoài lớp học. Học tṛ nơi đây không c̣n là cô chiêu cậu ấm con nhà quan mà con nhà dân tứ xứ.  Lúc chưa vào trường, tôi cứ tưởng tượng các thầy cô giáo “Quốc Tử Giám Hàm Nghi” đều mặc áo dài đen đội khăn đóng đi dạy.  Không ngờ, các thầy cô Hàm Nghi thuở ấy đều trẻ trung, xông xáo và sôi động không ngờ: “Cô Túy Hồng vừa đi, vừa chạy. Thầy Lê Khuê vừa dạy vừa đờn…!”

 

Tôi từ Hàm Nghi lên Quốc Học, văn khoa, sư phạm và “học dài” qua tới Mỹ.  Nhưng những thầy cô để dấu ấn đầu đời sâu đậm nhất, không chỉ cho riêng tôi mà cho cả một thế hệ học tṛ thời đó, vẫn là các thầy cô Hàm Nghi.  Tâm lư học phương Tây cho rằng đó là giai đoạn “định h́nh bản sắc xă hội” (social identity establishment) của tuổi tiền dậy th́ (pre-teen).  Tôi th́ khỏi mất công đi xa như vậy mà chỉ nghĩ đơn giản rằng, dấu ấn mà thầy cô Hàm Nghi để lại trong chúng tôi là do thầy cô tận tâm dạy dỗ nên học tṛ thương kính thầy cô. Đơn giản rứa thôi.  Giới thầy cô Huế qua Mỹ cũng nhiều, nhưng một vị thầy Hàm Nghi chiếm nhiều cảm t́nh nhất của học tṛ thời đó mà tôi và các bạn đồng môn được gặp lại trên đất Mỹ là thầy Vơ Văn Dật.  Dù sau đó thầy chuyển qua làm thẩm phán ṭa án, nhưng bản thân tôi và bạn bè đứa nào cũng thương quư thầy.  Trong văn chương, thầy Vơ Văn Dật là nhà văn Vơ Hương An, tác giả của những bài kư sự, hồi ức, khảo luận rất sinh động và công phu về Huế, cung đ́nh Huế và văn hóa Huế.

 

Thời xa Huế, tôi lại nghe không biết bao nhiêu là tiếng gọi da diết về những tâm t́nh thương Huế, nhớ Huế.

 

H́nh như là với một người Huế khi xa quê, sẽ không biết ḿnh nhớ ǵ ở Huế; và khi mường tượng một chân dung của Huế, sẽ không biết Huế “ra răng”.  Phải chăng Huế là những cơn mưa dầm héo úa, là những trận nắng cháy da, là ḍng sông Hương hiền như Mẹ, là núi Ngự cùng dăy Trường Sơn vững chải như Ba, là hoàng thành lăng miếu triều Nguyễn, là tóc thề, nón bài thơ và những mối t́nh đầu “chỉ có hôn nơi má” – một lần – mà muôn trùng dâu bể vẫn không quên?!  Huế là từng mảnh đời vụn rời như thế hay tất cả ḥa quyện nhau “muôn muôn mà một” giữa đời này?

 

Nền văn hoá Huế định h́nh từ 700 năm trước, nhưng sự nhất quán về một “tính Huế” tiêu biểu th́ vẫn c̣n nhuốm mầu tưởng tượng và suy diễn không giống như một nền văn minh “Miệt Vườn” với hơi thở của rừng U Minh, mùi phù sa của Rừng Mắm trong các tác phẩm điển h́nh của B́nh Nguyên Lộc, Sơn Nam.

 

Gặp nhà văn Sơn Nam trong một quán cà phê cóc trên đường Lư Chính Thắng đâu khoảng mười năm trước, tôi ngơ ư ngưỡng mộ tác phẩm Hương Rừng Cà Mau của anh với h́nh ảnh “muỗi kêu như sáo thổi, đĩa lội như bánh canh”.  Sơn Nam vén hai ống quyển chân gầy g̣ của một thân xác chưa đầy bốn chục kư xương da của anh và nói cứng: “Nhị túc cương như thiếc – Hai chân cứng như sắt - nầy đă đi khắp mọi miền lục tỉnh mới hửi được hơi hướm rừng U Minh…” Huế có rất nhiều người viết văn, làm thơ, làm nhạc, làm họa, nhưng vẫn chưa có một nhà văn hay môt nghệ sĩ tiêu biểu điển h́nh của Huế.  Phải chăng v́ tất cả chỉ khảo luận, suy nghĩ, ngắm nh́n để mô tả và suy diễn về Huế mà chưa từng “lặn lội” đi trong Huế như Sơn Nam đă từng dép vệt gót, áo sờn vai giữa Cà Mâu, Đồng Tháp?

 

Trong nhiều tác phẩm văn chương viết về Huế, một tác phẩm mới nhất vừa mới ra đời mà khi đọc, tôi bỗng có cảm tưởng tác giả có được dáng vẻ “giày vệt gót, áo sờn vai” với Huế.  Đó là tập Huế Của Một Thời của Vơ Hương An

 

Tác giả Vơ Hương An giới thiệu: “Huế Của Một Thời là tập hợp những bài viết về Huế của một thời đă qua, thấp thoáng bóng cung đ́nh, trong hoài niệm của một người xa xứ ở vào tuổi xế chiều, nhớ nhớ, quên quên…”

 

Với 18 bài viết, khởi từ Đường Xưa Thành Nội đến Mấy Lần Thất Thủ Kinh Đô, Vơ Hương An đă kết hợp các thể loại văn xuôi phổ biến như truyện, kư, tiểu luận… lại với nhau thành một hợp thể “thật thật, hư hư, quên quên, nhớ nhớ” như thể loại “creative non-fiction” trong văn chương Anh Mỹ.  Có những đối tượng rất thật như những con đường Thành Nội cũ.  Nhưng khi những con đường đó đă lùi lại sau những đôi giày vệt gót, đă nóng lạnh xa gần qua nhiều lăng kính kỷ niệm, đă chỉ c̣n dư bóng nhớ nhớ, quên quên trong tâm tư và kư ức của tác giả th́ những đường con xưa Thành Nội biết bao lần thay chủ đổi tên trở thành một mạng lưới ân t́nh, một bức tranh tâm ảnh qua bút kư của Vơ Hương An.  Nhiều chuyện ngỡ như một viễn cảnh sau lớp sương mù mường tượng, đó là những chuyện về h́nh ảnh và nếp sinh hoạt cung đ́nh triều Nguyễn, khi hiện lên qua ng̣i bút của Vơ Hương An lại trở thành rất thật và rất gần gũi nhờ sự hiểu biết tường tận qua nội kiến (insight) của chính tác giả. 

 

Từ giă khung cảnh cao sang, quư tộc của cung đ́nh, tác giả lại nhẩn nha rong chơi giữa đời Huế rặt.  Một Huế “ngẳng đời” – nh́n thấy vẻ “trong như nước đái bà chúa” ngay trong ly nước của ḿnh hay ví von “chạy rong như ngựa Thượng Tứ” cho một người đẹp năng nỗ đi đó đi đây – cũng xuất hiện làm cho câu chuyện thêm gịn, h́nh ảnh thêm vui tươi.

 

Tôi cũng có viết lách lai rai về Huế nhưng lại “ham chơi” hơn thầy Vơ Hương An của tôi.  Khi chợt “dừng bước giang hồ” đọc lại sách viết về Huế của Thầy ḿnh, tôi lại càng thương kính thầy và thích Huế ḿnh hơn.  Huế th́ bao năm vẫn trầm lặng và dịu dàng như thế. Thầy Vơ Hương An, đă gần 50 năm từ ngày tôi được học với thầy ở trường Hàm Nghi, dù qua bao thăng trầm giữa ḍng đời và biến động trong ḷng người, nhưng phong thái thầy vẫn không có ǵ thay đổi.  Điều nầy đă thể hiện một cách đậm nét qua văn phong của thầy trong Huế Của Một Thời: Nhẹ nhàng và nhân ái.  Nhẹ nhàng qua phong vị khiêm khung, đơn sơ mà trang trọng.  Nhân ái v́ lấy nhăn quan trung đạo nh́n thế sự thăng trầm pha một chút “mắm muối” cười cợt, tươi vui.

 

Đọc sách là chơi canh bạc nhỏ với thời gian. Đọc để mua vui là lợi nhỏ; đọc để giúp suy gẫm chuyện đời là lợi vừa, đọc để biết những điều ḿnh chưa biết là lợi lớn.  Với người khác thế nào tôi chẳng rơ.  Riêng tôi, đọc sách Huế Của Một Thời của Vơ Hương An tôi bỗng được một lúc cả ba điều đại lợi.

 

 Trần Kiêm Đoàn

Sacramento, tháng 3 năm 2006