TÔN NỮ TỐ CẦN

           

CHUNG QUANH PHIM TRĂNG SOI ĐÁY GIẾNG

đôi điều góp ư với nhà văn Trần Kiêm Đoàn

 

 

 

Nhà văn Trần Kiêm Đoàn  được  nhiều độc giả người Huế mến mộ.

Chúng tôi là những người Huế xa quê và cũng là những người “một thời Đồng Khánh”  nằm trong số độc giả ấy.

Qua những bài viết gồm nhiều thể loại như thơ, truyện ngắn, truyện dài, dịch thuật, biên khảo có liên quan đến Huế, nhà văn Trần Kiêm Đoàn đă chinh phục được cảm t́nh của người đọc, nhất là độc giả Huế.  Sự cuốn hút  đó là do văn phong trôi chảy mượt mà, lư luận vững chắc, kiến thức sâu rộng và một tấm ḷng nặng t́nh với quê hương và xứ Huế của ông.

Nhưng gần đây, đọc bài điểm phim “Phim Trăng Nơi Đáy Giếng Ra Mắt Công Chúng Mỹ” của tác giả Trần Kiêm Đoàn chúng tôi thất vọng và thắc mắc về mức độ khách quan và trung thực của ông đă gởi gắm trong bài viết.

Sau đây, xin có đôi điều góp ư với ông Trần Kiêm Đoàn.

Trước hết, chúng tôi nói rơ lư do tại sao phải lên tiếng.  Phim Trăng Nơi Đáy Giếng được dựng theo một truyện ngắn của nhà văn nữ Huế Trần Thùy Mai.  Phim do ông Nguyễn Vinh Sơn đạo diễn.  Nhóm “Quốc Học Đồng Khánh Xa Huế” chúng tôi gồm các thành viên sống xa Huế cả trong và ngoài nước.  Chúng tôi đă cẩn thận theo dơi cuốn phim có chủ đề nói về Huế để đánh giá và phân tích theo tinh thần tôn trọng văn hóa và nghệ thuật. Thế nhưng tất cả chúng tôi, những ai đă đọc truyện và xem phim, đều bỏ phiếu “không thuận” v́ cuốn phim nầy đă gây ra sự hiểu lầm tiêu cực, sai lạc và tai hại về con người và văn hóa Huế.

Về mặt thông tin, sự xác định của ông Trần Kiêm Đoàn về việc cuốn phim đă “ra mắt công chúng Mỹ” là không chính xác.  Sự thật là cuốn phim do quỹ giáo dục IVCE và Ford bảo trợ nên được đem chiếu tại các “Archive ” phim ảnh tài liệu của các trường cao đẳng và đại học tại Mỹ có sinh viên Việt Nam đang theo học.  Người xem vào cửa miễn phí.  Khán giả hầu hết là những sinh viên Việt Nam và thân hữu trong giới hạn chương tŕnh học về châu Á và Việt Nam.

Về mặt kỹ thuật phim ảnh, ông Trần Kiêm Đoàn đă đưa ra vài nhận xét hời hợt chiếu lệ. Chúng tôi thất vọng và thắc mắc về sự thiếu thuyết phục trong giọng văn b́nh luận thường rất lôi cuốn v́ có nhiều t́nh cảm và chất lửa sở  trường của ông.  Sự vắng bóng về mặt nầy trong bài viết của ông đă khiến chúng tôi t́m thấy sự thật rằng: Đây là một cuốn phim thiếu những tiêu chuẩn kỹ thuật cơ bản cần thiết trong lĩnh vực điện ảnh.  Nói là chủ ư giới thiệu về Huế mà đạo diễn chưa đủ sức nắm bắt được những h́nh ảnh tiêu biểu và đặc trưng của Huế.  Một nhà làm phim bén nhạy và lịch lăm cần phải nắm được cái hồn, cái tinh hoa của nơi được chọn làm xương sống cho cuốn phim.  Qua phim Trăng Nơi Đáy Giếng, một xứ Huế vốn nên thơ, quư phái bỗng trở thành u trầm, nhạt nhẽo và thậm chí lạc hậu, mê tín dị đoan đă hiện ra.  Diễn viên chính làm linh hồn cho cuốn phim về Huế lại là một cô gái miền Nam, nói giọng Nam và bộ điệu hoàn toàn thiếu cái thâm trầm và duyên dáng thầm kín của cô gái Huế.  Diễn viên nam đóng vai chính tiêu biểu cho người đàn ông Huế lại càng ảm đạm hơn với khuôn mặt phỗng đá, đối đáp lấc cấc, không một chút biểu cảm và chẳng nói lên được nét ǵ của văn hóa Huế cả.  Nhạc phông của phim ở một mức độ lạc điệu, nghèo nàn lại càng đáng ngạc nhiên hơn.  Truyền thống nhạc tấu cung đ́nh và làn điệu dân gian giàu có của Huế đâu không nghe mà chỉ nghe tiếng ễnh ương ếch nhái, tiếng ḥ ru con lờ lợ chẳng ra xứ nào và giọng hát chầu văn lên đồng lên bóng ngự trị cuốn phim đến độ làm cho khán giả phải nhăn mặt khó chịu.  Đó là chưa nói đến sự sơ hở kỹ thuật đến độ lạ lùng khi màn ảnh giới thiệu mở đầu phim bằng tiếng Tây ṛng mà ngay sau đó phần phụ đề lại toàn tiếng Mỹ rặt.  Tiếng Anh phụ đề trong phần đối thoại nhiều đoạn tối tăm và nhiều câu dịch sai ư, sai ngữ cảnh hớ hênh đến buồn cười.  Nhiều nhân vật phụ như cô Thắm, những bà bán hàng ngoài chợ đối thoại thiếu tự nhiên như học tṛ trả bài giáo khoa.

Về mặt nội dung giới thiệu văn hóa và con người Huế lại cáng làm cho nhiều người Huế thất vọng.  Khán giả gốc Huế hay hiểu về Huế sâu sắc có cảm tưởng như đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn t́m hiểu Huế qua những chuyện truyền khẩu dân gian và qua ca dao tục ngữ của một thời xa xưa hơn là một xứ Huế đang thực sự có mặt trong ḷng dân tộc Việt Nam hiện đại.  Dựng phim về Huế nhưng đạo diễn thiếu hẳn một kiến thức cơ bản về “Huế học” trong những lănh vực lịch sử, tôn giáo, ngôn ngữ và tâm lư của người Huế.  Thật đau ḷng khi thấy tiếng vọng của hàng sĩ phu yêu nước “Chiều chiều trước bến Văn Lâu…” bị nhét vào cuốn phim như câu ḥ ai oán thất t́nh.  Định kiến lỗi thời  “chồng chúa vợ tôi” thời phong kiến xa xưa đă bị nhà đạo diễn cường điệu hóa một cách thiếu nghệ thuật.  Người vợ dịu hiền chơn chất trong truyện và ngoài đời đă bị biến thành một người phụ nữ không c̣n cá tính.  Sự dịu hiền và kiên nhẫn của người đàn bà Huế truyền thống đă bị biểu hiện sai lạc qua diễn xuất thành một mẫu người nô lệ t́nh cảm không có hồn phách.  Suốt cả cuốn phim, khán giả không hề bắt gặp một nét duyên dáng, ánh mắt, cử chỉ diển tả t́nh cảm tinh tế nào của những cô gái Huế đă từng làm cho những chàng trai trong Quảng ra thi “chân đi không đành”.  Người chồng Huế trong phim là một con người vô cảm.  Ăn, ngủ, làm t́nh, làm chồng, làm con, làm thầy như một con người máy ích kỷ, lạnh lùng.

Nói tóm lại là các nhân vật chính diễn xuất trong phim đă làm “hỏng” con người Huế thật sự và làm “hư” luôn các nhân vật được gởi gắm trong truyện của nhà văn Trần Thùy Mai.

Qua phần phân tích tâm lư nhân vật trong bài điểm phim, nhà văn Trần Kiêm Đoàn cũng đă “hỏng” theo cuốn phim.  Ông đă “chữa cháy” cho cuốn phim bằng một chiến thuật cao mà vụng!  Ông đă vận dụng kiến thức và lư thuyết phân tâm của một nhà tiến sĩ tâm lư học không đúng chỗ.  Chúng tôi càng ngạc nhiên hơn khi đọc phần phân tích tâm lư ngườ́ đàn bà Huế của ông có vẻ như rạch ṛi, chặt chẽ nhưng lại rất mù mờ, khiên cưỡng qua khái niệm “yêu t́nh yêu và yêu người yêu”!  Một tài hoa trong những tác phẩm về Huế được nhiều người ưa chuộng như Chuyện Khảo Về Huế, Con Yêu Bánh Nậm, Từ Ngơ Huế Xưa… hoàn toàn vắng bóng trong bài viết nầy.  Với sự nhạy cảm của một nhà văn và với sự hiểu biết sâu rộng của một học giả, thật khó tin là ông Trần Kiêm Đoàn đă chẻ đôi, tách bạch con người với tâm lư t́nh yêu.  Ông đă hạ bút viết rằng, diễn viên và cũng là nhân vật Hồng Ánh trong phim Trăng Nơi Đáy Giếng không hề liếc mắt đượm t́nh với chồng, không hề biết nói một câu lăng mạn âu yếm với chồng, không hề có một cử chỉ trao gởi đầy cảm xúc khi phục vụ chồng là v́ “chỉ biết yêu t́nh yêu trên tất cả”.  Khái niệm “yêu t́nh yêu” (loving love) trong tâm lư t́nh cảm ẩn ức phương Tây là dấu hiệu bất b́nh thường theo y học tâm lư.  Người đàn bà Huế có thể mang đậm nữ tính đa t́nh, lăng mạn; nhưng trong khung cảnh đạo lư truyền thống Huế khó mà t́m ra mẫu người yêu t́nh yêu thuần túy của người phụ nữ phương Tây như ông trưng dẫn để nói đến người vợ mất cá tính trong phim.   

 

Michael Lipinski  đă viết về “yêu t́nh yêu” như thế nầy:

It's love.
A lovely love is all we seem to need when
We're in loving love.
But then, it's gone,
It is nothing but a memory.

(Yêu t́nh yêu đẹp tuyệt vời

Nhưng khi t́nh mất nhớ đời chưa yêu)

Thực tế, phụ nữ Việt Nam không ai lại sống lăng mạn và sương khói đến như vậy đâu, thưa nhà văn Trần Kiêm Đoàn!

Có thể nói là ông đă đi quá xa, xa đến lạc đề để nhằm biện minh cho một sự lỡ tay hay vụng về về nghệ thuật.  Hơn thế nữa, ông đă tự mâu thuẫn với chính ḿnh khi so sánh đ́ều ông viết trong bài điểm phim với tư tưởng “nhân quả đồng thời” trong cuốn sách “Tu Bụi” rất nổi tiếng của ông.  Tư tưởng Phật giáo đă giúp ông xác định được rằng, con người và t́nh yêu là một cộng nghiệp.  Người đàn bà trong Trăng Nơi Đáy Giếng cũng chỉ là một sản phẩm của Nghiệp: Không mà có, có mà không nên thực hay ảo cũng chỉ là sản phẩm của Tâm đang thay đổi từng sát na và quay cuồng như chong chóng.

            Chúng tôi đợi ở ông những bài viết có chiều cao của nghệ thuật và chiều sâu của tư tưởng chứ không phải những bài viết cạn cợt, quá vô t́nh và vô tâm với Huế và cuộc đời như thế.

Lời thật thường dễ mất ḷng.  Kính mong ông hoan hỷ.

 

                                                                                    TN Tố Cần, MD

                                                                        Veterans Hospital, Vancouver V-09

                                                                        Contact: Tonnutocan@gmail.com

           

tác giả - tác phẩm

bút luận

trankiemdoan.net