Trần Kiêm Đoàn

 

Sau đồi Vọng Cảnh

 

 

Thế giới càng phát triển, sự tiếp cận giữa các nền văn minh và văn hóa càng nhiều th́ sự xâm thực và ô nhiễm văn hóa càng nghiêm trọng.

 

Khi hai nền văn hóa khác nhau tiếp cận th́ sự "xâm thực văn hoá" (Cross- cultural invasion) là một tiến tŕnh tự nhiên và tất yếu, không thể nào tránh khỏi như khi hai con nước cao thấp giao lưu. Một nền văn hóa cao cấp và đa dạng hơn sẽ đóng vai tṛ xâm thực trong khi  một nền văn hóa khép kín và sơ khai hơn sẽ bị xâm thực. Sự xâm thực nầy thường diễn ra dưới ba mức độ: (1) Toàn phần, (2) từng mảng, (3) từng lĩnh vực và (4) từng chi tiết2.

 

Nếu sự xâm thực văn hóa diễn ra trên một mức độ cao cấp mang tính tích cực th́ đấy sẽ là một sự khai sáng văn hóa (Cultural glorification); nếu ngược lại th́ đấy là một sự ô nhiễm văn hóa (Cultural detestation) hay nói một cách gợi h́nh hơn là một sự "xả rác văn hóa".   Có khi sự xâm thực văn hóa lại mang một tác dụng nhị trùng là vừa khai sáng vừa ô nhiễm.  Cuộc đối đầu trong sự tiếp cận giữa hai nền văn hóa phương Tây và văn hóa phương Đông trong thế kỷ 19 và 20 là ví dụ đ́ển h́nh ngay trên đất nước Việt Nam.  Khi ḍng văn hóa Pháp chảy vào ḍng văn hóa Việt Nam th́ ít hay nhiều, trực tiếp hay gián tiếp, nhanh hay chậm, mặc nhiên hay minh nhiên... sự xâm thực văn hóa bắt đầu xảy ra.

 

Tác dụng "nhị trùng" trong cuộc đối đầu văn hóa nầy có thể nói là văn hoá Việt Nam vừa được khai sáng về mặt văn chương, nghệ thuật, khoa học kỹ thuật; nhưng đồng thời, cũng bị ô nhiễm về mặt đạo lư và triết lư sống cổ truyền.  Trong cuộc đối đầu và tiếp cận văn hóa nầy sự giao lưu văn hóa diễn ra dưới nhiều h́nh trạng rất nhiêu khê, không đơn giản để có một sự phân tích, đánh giá chi li và dứt điểm.

 

Sự xâm thực văn hóa mang hai yếu tính "mềm" và "cứng".  Mềm như nghệ thuật âm nhạc, văn học thi ca lăng mạn.  Cứng như súng đồng đại bác, những tư tưởng bạo loạn, những phong trào chống lại xă hội. Khái niệm mềm và cứng trong văn hóa không nhất thiết mang nặng tính vật thể và vật lư.

 

Hiện tượng xâm thực văn hóa của ngành kinh doanh khách sạn-du lịch.

 

Theo nhóm nghiên cứu văn hóa đa phương (multi-cultural research) của Doug Lancaster, Adam Lindsey, Robert Hughes3... (Đại học LPU, Oregon, 2003) th́ một sự ô nhiễm văn hóa tồi tệ nhất nhưng thường được"mỵ trang" (velvet masking) dưới vẻ khai sáng văn hóa đă và đang diễn ra tại các nước nghèo Á Phi, các nước thứ ba kém phát triển là "Văn Hóa Ô Ten" hay là "văn hóa kỹ nghệ khách sạn" (The Culture of Hotel Industry).   Hay nói một cách nôm na theo ngôn ngữ đại chúng là sự xâm lăng của giới đầu tư khách sạn giàu có vào các xứ nghèo.  Đấy là một lối kinh doanh xông xáo mang bản chất thuộc địa và khai thác tài nguyên từ một quá khứ lịch sử chưa xa.  Nhưng tất cả đều được ngụy trang dưới dáng vẻ đẹp đẽ của kỹ nghệ du lịch, kỹ thuật kiến trúc và phát huy xây dựng qua h́nh thái thiết kế và bành trướng khách sạn.  Theo nhóm nghiên cứu vừa nêu dẫn th́ những tập đoàn kinh doanh kỹ nghệ khách sạn "bạo" (aggressive) nhất trên thế giới đều phát xuất từ Âu châu và Mỹ châu như Hilton, Sheraton, Holiday Inn, Marriott, Red Lion... Hay những thế lực "trùm" nầy sẽ biến tướng thay tên khi đến một địa phương nào đó cho thích nghi nhưng cổ phần khai thác th́ vẫn là một.

 

Nói tóm lại, kỹ nghệ khai thác khách sạn trong thế kỷ 20 và đầu thế kỹ 21 cũng là một thế lực kinh tế viễn chinh mà những mục tiêu chinh phục đầu tiên là thị trường du lịch và nắm thế thượng phong khai thác cảnh quan của những xứ sở chưa phát triển.

 

Về mặt kinh tế, kỹ nghệ khách sạn tạo ra một sự "phồn vinh giả tạo" tại một địa phương nào đó.  Sự phồn vinh nầy có khi là một sư mâu thuẫn đầy mĩa mai và cay đắng với đám dân nghèo bản địa.  Như ở xứ quần đảo Brahmas ngoài khơi Caribbean,  là nơi khách sạn có giá đắt nhất thế giới,  trong lúc dân Brahma phần đông c̣n làm nghề đan đát thủ công và chữa thuốc bằng lá cây.  Khó tưởng tượng nổi là giá một đêm tại  the Atlantis Bridge Suite của khách sạn Atlantis, Brahmas, là 25 ngh́n đô la Mỹ (so với giá một đêm tại the Imperial Suite của khách sạn President Wilson Hotel ở Thụy Sĩ là 23 ngh́n đô la.  Hilton Hotel ở HàNội là 109 đô la. New World Saigon là 92 đô la Mỹ trong cùng thời điểm quảng cáo trên Tourist Web-Site4).

 

Cái ǵ đă làm cho khách sạn Atlantis ở Brahmas đắt đến như vậy? - Vị trí thiên nhiên!  Vẻ đẹp thiên nhiên mê hồn của biển trời, núi non, mây nước trên quần đảo Brahmas chỉ cách tiểu bang Florida của Mỹ 50 dặm là yếu tố quyết định.

 

Các nhà kinh doanh khách sạn chỉ đặt sự hưởng thụ của khách lên hàng đầu, bất chấp văn hóa và con người bản địa.  Lợi nhuận là ưu tiên sinh tử và cũng là đối tượng cao nhất mà các nhà kinh doanh khai thác khách sạn hướng đến.

 

Cũng theo nhóm nghiên cứu nêu trên th́ cũng chính thế lực kỹ nghệ khách sạn nầy đă tạo ra những "mảnh vá đáng ghét" (outrageous patches) trên những chiếc áo thiên nhiên tuyệt tác khắp năm châu.  Họ không ngần ngại cày núi, lấp sông, phá thành, xé biển để chiếm lĩnh những vị trí tuyệt hảo nhất tại một nơi nào đó mà họ đặt chân đến.  Khẩu hiệu sinh tử của giới kinh doanh khách sạn là "Location! Loacation! Location!" (Location trong tiếng Anh có nghĩa là nơi chốn, vị trí, địa điểm.)  Bởi vậy những "chiến sĩ xung kích tiền phong" trong quá tŕnh xây dựng  một đại khách sạn là đi t́m địa điểm. Ưu tiên cao nhất của họ là chiếm cho bằng được thế sông, thế núi, thế biển, thế thiên nhiên và văn hóa... bất chấp sự chiếm lĩnh ưu thế nầy có tác dụng như thế nào đối với toàn khung cảnh văn hoá và xă hội của địa phương mà họ đến đầu tư và khai thác.

 

Âu châu là chiếc nôi văn hóa của phương Tây có mấy ngh́n năm lịch sử.  Thế nhưng kỹ nghệ khách sạn với lịch sử chỉ có hơn 100 năm đă có một tác động vừa sâu, vừa rộng trên những kinh đô ánh sáng của Âu Châu.  Khi đến Rome, nơi có Michelangelo, thiên tài điêu khắc muôn thuở của nhân loại, du khách sẽ cảm thấy khó chịu như phải đọc một vần thơ lạc điệu sai vần khi đi ngang qua những con phố cổ đầy di tích lịch sử trộn lẫn với những công tŕnh xây dựng khách sạn mới.  Những đường nét lạc lơng ngang phè của một số khách sạn đời mới, chiếm cứ những vị trí đáng lẽ phải dành cho những công tŕnh văn hóa. Những người am hiểu lịch sử của những công tŕnh mỹ thuật và điêu khắc tại địa phương đă kể lại những cuộc đối đầu giữa giới nghệ sĩ hậu duệ Michelangelo và giới kinh doanh có quyền thế trong thế kỷ 19, 20.  Nhưng giới kinh doanh thường mạnh hơn nên giới mỹ thuật chỉ c̣n biết ngậm ngùi chấp nhận.  Dẫu thế, nhưng Rome đă quá đẹp với muôn ngh́n tượng đài có đường nét tuyệt tác dựng khắp nơi từ cả hàng thế kỷ trước.  Vậy mà đă có nhận xét: "Rome chắc sẽ đẹp hơn nhiều nếu có một sự phối hợp hài hoà giữa các công tŕnh mỹ thuật truyền thống và xây dựng đời mới5."  Paris, London, San Francisco, Washington DC, New York...  cũng có dáng vẻ chật chội tương tự trong những khu phố cũ.  Nhưng so với một số những thành phố lớn nổi tiếng ở châu Âu, phần lớn th́ kiến trúc ở Mỹ có vẻ trẻ trung và khoảng khoát hơn.  Ai  ở Mỹ cũng đều biết là mọi công tŕnh xây dựng ở Mỹ từ đầu thế kỷ 20 về sau luôn luôn có một Họa đồ chủ đạo (Master Plan) được chỉ đạo và áp dụng chặt chẽ từ phía lănh đạo và các thành viên triển khai, tức là các nhóm tư nhân hay nhà thầu xây dựng.  Khi một cơ sở công cộng  được dự trù xây cất, luôn luôn có sự  phối hợp ư kiến của 3 thành phần thông qua 3 lần hội nghi:

 

- Thứ nhất: Cơ quan xây dựng của chính quyền ra tŕnh bày dự án xây cất chi tiết trước hội nghị.

-Thứ nh́: Công ty chịu trách nhiệm xây cất kết hợp với nhóm người chủ xướng và chủ tŕ xây cất có trách nhiệm  phải tŕnh bày công khai và đại chúng đầy đủ các mặt lợi hại của cơ sở sắp được xây dựng và phương cách thực hiện cùng tiến tŕnh thi công.

-Thứ ba: Chất vấn, ư kiến phản bác hay ủng hộ của những người trong địa phương khu vực có cơ sở sắp được thực hiện.

 

Công tŕnh chỉ được thực hiện sau khi mọi ư kiến đă được tham khảo và thống nhất tán đồng thông qua h́nh thức biểu quyết công khai và dân chủ từ phía quần chúng tại nơi có công tŕnh xây cất dựng lên.

 

Ngay một cơ sở xây cất đang trên đà thi công, hay thậm chí đă hoàn thành nhưng tập thể quần chúng phát hiện ra rằng, cở sở vừa mọc lên  có phương hại cho môi trường sống và hạ thấp giá trị văn hóa, quần chúng sẽ kiện ra ṭa án địa phương, tiểu bang, liên bang và có khi lên tới tối cao pháp viện.  Không ít công tŕnh xây dựng đồ sộ ở Mỹ phải bị đ́nh hoăn hay vô hiệu hóa v́ quần chúng thắng kiện.

 

Sự cân đối trong tổng thể của một bức tranh xây dựng đ̣i hỏi sự phong phú về tài nguyên và vật chất đă đành, nhưng trên tất cả vẫn là sự chỉ đạo đúng đắn của những người lănh đạo vừa tôn trọng luật pháp và nguyên tắc, vừa có tầm nh́n xa thấy rộng và đặc biệt là cần có tâm hồn.  Một hậu duệ trường phái Michelangelo, Milo Delgo nói về quan điểm xây nhà, dựng tượng: "Kẻ có tâm hồn và tầm nghĩ đúng đắn trong xây dựng sẽ không nhầm lẫn giữa cánh hoa dại và viên kim cương; giữa giá trị vật chất tạm thời và gia tài văn hóa miên viễn để đặt đúng vào vị trí của mỗi thứ6."

 

Trên đồi Vọng Cảnh

 

Cũng giống như các ngành du lịch tại những quốc gia có kỹ nghệ du lịch đang c̣n trẻ trung và đang trên đà phát triển, ngành du lịch của Huế đang có những nhu cầu và cần những cơ sở vật chất trước mắt.  Nhưng bên cạnh đó, cũng cần bảo vệ môi trường và cảnh quan thiên nhiên trong ḍng sinh mệnh tồn tục lâu dài thường được coi như là linh hồn của ngành du lịch. Tại những quốc gia có ngành du lịch phát triển rực rỡ nhất của thế giới như Ư, Pháp, Anh, Mỹ... người ta bảo vệ và làm thăng hoa những "điểm nóng" mang tính lịch sử và thiên tạo độc đáo của một thành phố, một địa phương cực kỳ nghiêm cẩn. Chẳng hạn như di tích cung điện và đấu trường La Mă ở Rome tuy chỉ c̣n là những phiến thành đổ vỡ hoang phế nhưng mỗi ngày có hàng hàng lớp lớp người từ khắp nơi trên thế giới lũ lượt đến viếng.  Cũng thế, ở nhiều nước khác, những điểm nóng du lịch thiên nhiên trở thành tài sản vô giá của quốc gia và gia tài văn hóa quư báu của nhân loại mà không một thế lực nào có quyền xâm phạm.

 

Những khách sạn năm sao, bảy sao nơi nào cũng có.  Đấy chỉ là những phương tiện tạm thời làm chỗ nghỉ chân. Khách sạn, dù sang trọng đến đâu và giá mỗi đêm vài chục ngh́n đô la như ở Brahmas hay vài ba chục đô la như những Motel Six dọc đường của Mỹ th́ cũng chỉ là những pḥng ngủ sang trọng hay tiện nghi b́nh dân qua đêm mà thôi.  Khách sạn là tiện nghi. Tự bản chất và thực tế khách sạn hiếm khi là một công tŕnh văn hóa cho dẫu đó thực sư là những lọai khách sạn văn hóa (cultural hotels) kiến trúc theo những đường nét cung điện tuyệt vời như ở Trung quốc,  cheo leo và hoà điệu với thiên nhiên như ở Siri Lanka, hay với h́nh thức lâu đài cổ xưa như ở Pháp (Symboles de France - Chateaux).  Văn hóa khách sạn không thể nào thay thế cho văn hóa truyền thống của một quốc gia, một dân tộc, một địa phương.  Vua thiết kế khách sạn Mỹ Edward Flynn trước khi phủi tay gác kiếm về hưu đă nói một câu đầy luyến tiếc cho đời ḿnh v́ đă từng phá bỏ những tụ điểm văn hóa để biến thành những tiêu điểm kinh doanh khách sạn: "Di sản văn hóa thế giới bị ngành du lịch bành trướng đe dọa. Nhiều nơi, sự tham lam của kỹ nghệ khách sạn đă phá hủy những khung cảnh văn hóa không thua ǵ chiến tranh." (World's cultural heritage is threatened by mass tourism.  In several situations, greedy hotel industry destroyed cultural sites as wars7.)

 

Huế là một thành phố có thế mạnh về du lịch.  Nhưng cái ǵ là giá trị quư báu và đích thực giúp nâng chất lượng và giá trị du lịch của Huế lên tầm mức hôm nay?  Về điều nầy, không ai có thể chối bỏ được thực tại hiển nhiên rằng, chính khung cảnh thiên nhiên, môi trường địa lư, truyền thống văn hóa và di tích lịch sử đă chung phần vẽ nên một bức tranh toàn cảnh về Huế.  Nhưng trong đó, yếu tố thiên nhiên đóng vai chủ đạo.  Chính đồi núi, sông ng̣i, biển cả, cây cảnh của Huế đă định nghĩa cho bảng giá trị du lịch của Huế.

 

Đầu năm 2005, có tin là công tu Du Lịch Huế, phối hợp với công ty Xây Dựng Khách Sạn Việt Nam có sự đầu tư của một công ty khách sạn lớn Hà Lan-Áo, Projekt BV, đă đi dến quyết định xây dựng một khách sạn cao tầng ngay trên đồi Vọng Cảnh.   Quyết định nầy đă bị sự chống đối mạnh mẽ từ nhiều phía:  Phía báo chí, phía đồng bào, nhân sĩ Huế trong và ngoài nước, phía các nhà văn hóa và nhân văn tích cực tại địa phương... Đă có sự khởi công và đ́nh hoăn.  Nhưng vấn đề đă được hâm nóng trở lại khi các đại biểu Hội đồng Nhân dân Thừa Thiên  Huế đă bỏ phiếu "thuận" (48 thuận và 1 chống) trong ngày 6 tháng 4 năm 2005 vừa qua.  Nghĩa là Đồi Vọng Cảnh vẫn đang đứng trước nguy cơ sẽ bị phá bỏ để làm khách sạn8!

 

Điều đáng ngạc nhiên ở đây là Huế vẫn c̣n nhiều địa điểm rất tốt để làm pḥng ngủ, khách sạn để phục dụ ngành kinh doanh du lịch. Cớ sao lại phải chọn Đồi Vọng Cảnh là một danh địa được xem như là con mắt thiêng liêng, là một vị trí thiên nhiên truyền thống, một địa điểm lịch sử trong toàn cảnh sông núi Huế? 

 

Nếu một khách sạn được xây cất trên Đồi Vọng Cảnh th́ rơ ràng là chỉ có 01 điểm lợi nhỏ là giúp ngành du lịch và đầu tư khách sạn Huế chiếm ưu thế kinh doanh.  Trong lúc đó, tạo ra 03 điểm tai hại lớn: (1) Thất nhân tâm, (2) Phá hủy một địa điểm địa lư, lịch sử và văn hóa đă thành danh thắng, (3) Tạo một tiền lệ tiêu cực "bất chấp" của kỹ nghệ kinh doanh khách sạn vào các danh lam thắng cảnh Việt Nam.

 

Gần như các thắng cảnh thiên nhiên nổi tiếng trên thế giới, thu hút nhiều du khách đều có "điểm ngắm" (scenic view/bellevue).  Một điểm ngắm lư tưởng là nơi có thể nh́n được toàn khung cảnh hữu t́nh của một thành phố hay toàn cảnh của vùng đất địa phương trăi rộng trong tầm mắt bên dưới.  Đồi Vọng Cảnh là một điểm ngắm địa đầu lư tưởng khung cảnh thiên nhiên của Huế.  Từ Đồi Vọng Cảnh, du khách có thể nh́n thấy ḍng sông Hương xanh biếc uốn lượn quanh co dưới chân các ngọn đồi tả hữu.  Đồi Vọng Cảnh được người xưa xem là con mắt thần, là nơi hội tụ khí thiêng sông núi, là báu vật thiên nhiên ban tặng cho Huế, cần thiết phải giữ ǵn và xây dựng.  Vọng Cảnh nằm bên ḍng Hương thơ mộng, cảnh quan thiên nhiên đẹp nổi tiếng và là tiền án của quần thể lăng tẩm của các triều vua ở Huế9.

 

Khu vực đồi Vọng Cảnh là một điểm nằm trong không gian qui hoạch của một số di tích như: Lăng Tự Đức, Lăng Đồng Khánh, Điện Ḥn Chén thuộc quần thể di tích Cố Đô Huế. Và cũng theo các nhà nghiên cứu và biên khảo về Huế th́ người xưa c̣n tin rằng nơi đây có âm phần linh thiêng, không nên tác động thô bạo đến nó, bởi sẽ gây hậu quả khôn lường...

 

Theo cụ Cao Đ́nh Dương th́ trước đây đă có đề nghị xây "Vọng Cảnh Lâu" cho cựu Hoàng Bảo đại trên Đồi Vọng Cảnh.  Nhưng khi các vị lăo thần thừa lệnh đến thắp nhang khấn vái phát quang, đă chạm phải một phiến đá có ghi hàng chữ: "Vọng Cảnh vong thân.  Thất thần khiếm thị"  Câu nầy được giải thích theo hai cách: (1) Nếu Đồi Vọng Cảnh mất đi th́ thần khí của vùng đất nầy không c̣n và tầm nh́n, tầm soi ngắm cảnh đẹp cũng mất theo; (2) Nếu ai phá hủy Đồi Vọng Cảnh th́ sẽ bị liên lụy điên khùng (thất thần) và đui mù (khiếm thị).  Người đương thời có khuynh hướng giải thích theo ư thứ hai nên sợ hăi, xin băi bỏ lệnh phát quang xây nhà mát từ đó. Tuy đây chỉ là chuyện tương truyền mang tính thần thoại,  nhưng về mặt tâm lư, câu chuyện cũng nói lên được nỗi ḷng yêu mến, trân trọng và bảo vệ thiên nhiên của người dân khi Đồi Vọng Cảnh sắp biến thành nhà mát, dù là nhà mát cho vua, chứ không đến nỗi là... nhà ngủ cho bàng dân tứ xứ có tiền!

 

Sự việc đem một khung cảnh văn hóa và lịch sử gắn liền với sinh mệnh của xứ Huế như Đồi Vọng Cảnh để làm sân băi cho một khách sạn là một sự cố nhân văn không b́nh thường.  Sự cân nhắc cần được đặt trên tầm mức quốc gia và có khi là quốc tế chứ không chỉ là địa phương. Nếu việc xây khách sạn trên đồi Vọng Cảnh diễn ra th́  rơ ràng đây là sự phế bỏ một cảnh quang văn hóa vô t́nh như chiến tranh.  Những người Huế sống xa quê hương không tin đồi Vọng Cảnh sẽ bị kỹ nghệ khách sạn phá hủy dễ dàng như thế.  Càng có dịp tiếp cận với khung cảnh xă hội và kỹ nghệ du lịch thế giới, người Việt càng được thấy tinh thần bảo vệ thiên nhiên và di tích văn hóa của các nước tiên tiến chặt chẽ đến dường nào.  Ngành du lịch Huế càng phát triển trên một quy mô rộng lớn hơn, lẽ ra, càng có lợi cho Huế v́ một cách vô h́nh chung, kỹ nghệ kinh doanh du lịch phải có trách nhiệm cao hơn trong việc bảo vệ các di tích và khung cảnh văn hóa Huế.  Du lịch là cuộc sống sinh động giao ḥa giữa đôi mắt và thiên nhiên.  Du lịch không sống bằng bánh ḿ và pḥng ngủ!

 

Kinh nghiệm ngành xây dựng kiến trúc Âu Châu và Mỹ Châu là những bài học đáng quư cho ngành du lịch thế giới.   Các nhà kiến trúc học Âu Châu đều lấy làm tiếc v́ cuộc cách mạng kỹ nghệ của những thế kỷ trước đă đặt kỹ thuật xây dựng nhân tạo lên trên thiên nhiên.  Sự đô thị hóa vội vàng đă mang theo di lụy "bê tông hóa và cao ốc hóa" những trọng điểm thiên nhiên đáng lẽ phải được bảo tồn và tôn tạo.  Ngành xây dựng kiến trúc Mỹ Châu trẻ trung hơn nên đă học được bài học "vôi hóa" tiêu cực và đáng tiếc của Âu Châu.  Ngành kiến trúc cận đại và đương đại của Mỹ phát triển theo một tốc độ đáng chóng mặt.  Những cánh đồng mênh mông, những vùng núi đồi bạt ngàn được xây dựng trở thành khu dân cư và phố xá sầm uất chỉ trong ṿng vài ba năm.  Nhưng điều đáng tham khảo và nghiên cứu trong lĩnh vực xây dựng trên xứ Mỹ nầy là tinh thần tôn trọng và quy chế nghiêm ngặt trong vấn đề bảo vệ những di tích, quang cảnh lịch sử và thiên nhiên.  Những con suối, ḍng sông, núi đồi  tô điểm cho tổng thể thiên nhiên; những vùng hoang dă (wild life) và thậm chí những cây sồi (oaks) cổ thụ cũng được khéo léo bảo vệ trong những công tŕnh thiết kế và xây dựng có quy mô dầu nhỏ hay lớn.  Nhờ vậy mà khi đi vào những thành phố mới của Mỹ Châu, du khách có cảm giác b́nh an, tươi mát, gần với thiên nhiên cây cỏ hơn là cảm giác nặng nề, nghẹt thở như khi đi giữa những thành phố "vôi hàu bê tông cao ốc"!

 

Những người xa quê hương lâu ngày, có dịp du lịch nhiều nơi trên thế giới, khi trở về thăm lại quê hương Việt Nam thường có một cảm nhận chung là thiên nhiên Việt Nam ḿnh đẹp quá. Những cánh đồng bằng xanh ngút mắt, những vùng cao nguyên đồi núi chập chùng, những thành phố ven biển mây nước mênh mông, những ốc đảo ẩn hiện ngoài khơi... đẹp đến lặng người. 

 

Trong một bài viết trước đă được đăng tải và xuất bản, nhan đề : "Ḍng Sông Biệt Xứ", người viết bài nầy đă có dịp mô tả và nhận định về "sự vôi hóa" của những ḍng sông. Có những ḍng sông đẹp như một ân sủng của thiên nhiên dành cho trái đất như sông Seine, sông Danube, sông Tiber, sông Thames... đă bị kỹ nghệ lâu đài biến thành những lạch nước chảy một cách tội t́nh giữa hai bờ bê-tông và nhà cửa, cao ốc san sát. Tham vọng của con người đă lấn chiếm thiên nhiên để phô trương vẻ giàu sang thô nhám trên vẻ đẹp mượt mà của tạo vật. Những núi biển, sông hồ, cảnh quang thiên nhiên nhiều nơi đă bị con người đày đi biệt xứ.  Nếu hiện tượng nầy đang xẩy ra trên quê hương Việt Nam th́ quả thật là một điều đang quan ngại cần phải cân nhắc một cách cẩn trọng trên tầm mức quốc gia. 

 

Nếu tự hào là một Cố Đô, một thành phố văn hóa th́ khía cạnh văn hóa vật thể đang thiếu nghiêm trọng ở Huế là tượng đài chứ không phải là pḥng ngủ và khách sạn.  Nếu cần có một công tŕnh xây dựng để nâng cao ngành du lịch Huế th́ với một diện tích khiêm tốn 70.000m2, Đồi Vọng Cảnh là nơi thích hợp để xây dựng tượng đài chứ không phải là khách sạn.  Nhiều thế hệ đi qua, đă có bao nhiêu người đặt vấn đề rằng, với 700 năm lịch sử Công Chúa Huyền Trân, tại sao Huế vẫn chưa có một tượng đài Huyền Trân Công Chúa.  Trên quy mô địa bàn thành phố Huế phát triển và mở rộng, Đồi Vọng Cảnh sẽ là nơi thích hợp nhất để dựng tượng đài Công Chúa Huyền Trân.

 

Sau Đồi Vọng Cảnh

 

Với một tâm lư lành mạnh, ai mà chẳng muốn quê hương ḿnh giàu đẹp.  Sự giàu đẹp của bất cứ một đất nước nào đang đang trên đà vươn lên và phát triển, nh́n trên khía cạnh nhân văn, thường diễn ra trong ba mô thức: Tha hóa, tục hóa và văn hóa.

 

Mô thức phát triển tha hóa là bị trói buộc và hướng dẫn bởi động cơ lợi nhuận.  Đa phần nguồn vốn đầu tư từ các thế lực kinh doanh nước ngoài.  Những dự án đầu tư xây dựng nặng tính cá thể, bất chấp h́nh thái và phương tiện kinh doanh có phù hợp với quyền lợi và hoàn cảnh kinh tế, xă hội và văn hóa xung quanh hay không.

 

Mô thức phát triển tục hóa là sự diễn dịch sai lầm dấu hiệu văn minh tiên tiến.  Để rồi, nhắm mắt để bị cuốn theo sức hút mù mịt của một sự đổi mới vội vàng đầy vọng động.  Đổi mới thiếu hướng chủ đạo (master plan) là đổi b́nh mới, lấy rượu cũ.  Bề mặt "nổi" của mô thức phát triển tục hóa là sự chạy theo những phong trào thời thượng h́nh thức tại các thành phố đông người. Điển h́nh là sinh hoạt nặng dục tính, suy tôn vật chất.  Nếp sống tri thức bị giới hạn và tinh thần tù đọng. Khung cảnh văn hóa và xă hội nặng h́nh thức, nghèo nội dung.

 

Mô thức phát triển văn hóa là có sự kết hợp hài ḥa và phối hợp đồng bộ giữa hai lĩnh vực nhân văn và kinh tế.  Bên cạnh một đời sống xă hội mang tính văn hóa phù hợp với truyền thống và hướng đi lên của một đất nước, sự kiến thiết và xây dựng những cơ sở vật chất có sự quân b́nh giữa hai khuynh hướng bảo thủ và cấp tiến -- mà bất cứ ở đâu hay thời nào cũng có.

 

Nếu Đồi Vọng Cảnh mai kia biến thành Khách Sạn Vọng Cảnh, điều đáng quan ngại không phải là từ đó, con mắt Huế phải đeo kính cửa sổ pḥng ngủ để nh́n về Huế. Vấn đề đáng quan tâm hàng đầu ở đây là sẽ có bao nhiêu danh lam thắng cảnh, bao nhiêu vị trí thiên nhiên của đất nước Việt Nam, xuyên suốt cả ba miền Bắc Trung Nam sẽ bị khiếm dụng (misuse) hay lạm dụng (abuse) v́ sự bành trướng của kỹ nghệ du lịch và khách sạn phối hợp.

 

Công ty kinh doanh khai thác khách sạn du lịch Hà Lan-Áo "Dutch-Austrian Life Resort" đang năng nổ bắt tay vào chương tŕnh đầu tư một loạt khách sạn hạng B & C (trên dưới 100 pḥng với giá thuê pḥng dưới 100 đô la Mỹ mỗi đêm) tại Hội An, Qui Nhơn, vịnh Hạ Long, đảo Phú Quốc, Huế, Đà Lạt... Ông Louk Lennaerts, tổng giám đốc của công ty Dutch-Austrian Life Resort đă tỏ ra là nhân vật tiêu biểu cho giới doanh nhân phương Tây với tinh thần rất thực dụng và chủ quan khi ông tuyên bố rằng, dự án xây khách sạn trên Đồi Vọng Cảnh vẫn tiến hành nhưng có thay đổi chút ít về vị trí và quan tâm hơn về việc xử lư rác và chất thải.  Lennaerts cũng đă trả lời trong cuộc phỏng vấn của Trần Nguyên, báo Tuổi Trẻ On Line (lên mạng ngày 08-04-2005) rằng, ông không cho Đồi Vọng Cảnh là một ngọn đồi thiêng v́ chẳng có sự thờ cúng ǵ trên ngọn đồi nầy cả.  Nhưng Công Ty ông ta mong muốn xây cho  được khách sạn trên Đồi Vọng Cảnh v́ vị trí nầy quá đẹp.

 

Khi phát biểu như thế với phóng viên Trần Nguyên, không hiểu Lennaerts có liên tưởng đến một rừng tiếng kêu xác quyết hơn, tha thiết hơn, nặng t́nh nặng nghĩa hơn phát ra từ trái tim của những người Huế, những người yêu Huế và những người mong có ngày thăm lại Huế xưa.  Đấy là tiếng kêu văn hóa, ngược lại với tiếng kêu thương măi, rằng: V́ vị trí Đồi Vọng Cảnh quá đẹp nên chúng tôi muốn giữ nó phong quang như giữ đôi mắt của ḿnh.  Nhất định không muốn phá nó đi để biến thành một "hệ thống pḥng ngủ cao cấp cho mướn" gọi là khách sạn!        

 

Mong rằng, Louk Lennaerts hăy t́m đọc lại những cuốn sách nổi tiếng như The Ugly American (Người Mỹ Xấu Xí) của William Lederer hay The Quiet American (Người Mỹ Trầm Lặng) của Graham Greene... để tránh một thái độ hời hợt và máy móc Âu Mỹ đáng tiếc khi đến làm ăn tại một đất nước Á Châu tuy chưa giàu, nhưng đă có lịch sử văn hiến mấy ngh́n năm như Việt Nam.  Cái lô-gích thuần lư phương Tây của Lennaerts may lắm là chỉ mô tả được vẻ mặt và bộ áo bên ngoài, chứ làm sao đủ mẫn cảm để "thấy" được những đền thờ thầm lặng trong tâm hồn người Việt Nam đối với quê hương yêu dấu của họ.

 

Hoàn cảnh phát triển ngành du lịch của các nước nhỏ vùng quần đảo Caribbean và Thái B́nh Dương rất giống Việt Nam.  Giới kinh doanh khách sạn du lịch quốc tế đă đến khai thác những băi biển thiên nhiên đẹp nhất của các xứ chậm phát triển và thiếu nguồn vốn đầu tư nầy.  Sau hơn nửa thế kỷ bị bóc lột, đến thập niên sau cùng của thế kỷ 20, giới lănh đạo của các nước Caribbean mới tĩnh ngộ để chủ động bắt tay nhau đứng lên thành lập Liên Minh Bảo Vệ Ngành Du Lịch Vùng Caribbean (The Caribbean Alliance For Sustainable Tourism).  Bất cứ công ty khai thác khách sạn du lịch nào muốn họat động ở vùng nầy, điều kiện tiên quyết phải là hội viên của tổ chức kinh doanh khách sạn trong vùng, được Liên Minh chấp nhận tư cách pháp lư và cấp giấy phép hành nghề.

 

Trong Hội Nghị bảo vệ thiên nhiên và môi sinh "Green Tourism Conference" tổ chức tại Montego Bay ngày 23-7-2004, bà Berthia Parle, chủ tịch Liên Minh Bảo Vệ Ngành Du Lịch Caribbean đă mạnh mẽ yêu cầu Liên Minh tuyệt đối không nhượng bộ các nỗ lực mua bán, đổi chác những tụ điểm lịch sử hay thiên nhiên cho các tập đoàn kinh doanh khách sạn.  Họ thường xuyên dựa vào thế lực lănh đạo địa phương và sức mạnh của nguồn vốn đầu tư hùng hậu để chiếm lĩnh cho bằng được những vị trí thiêng liêng và đẹp đẽ nhất để xây khách sạn bằng bất cứ giá nào.  Đơn giản bởi v́ đấy là sự đầu tư "nhất bản vạn lợi" hàng đầu trong ngành kinh doanh khách sạn du lịch.   Bà Parle đă lập đi lập lại trong bài diễn văn được cử tọa tán thưởng nồng nhiệt rằng, những tụ điểm danh lam thắng cảnh là văn hóa, là gia sản tinh thần cũng như vật chất của của thế hệ đàn em.   Parle đă tha thiết kêu gọi: "Nền văn hóa của chúng ta và tương lai của thế hệ đàn em không thể nào đem bán được, nó là vô giá" (Our culture and the next generation's future cannot be sold, it's priceless10!)

 

Chuyện du lịch xứ người là thế, c̣n chuyện xứ ta th́ sao?  Số phận chung quyết của Đồi Vọng Cảnh ở Huế trong những ngày sắp tới sẽ là câu trả lời cụ thể và hùng hồn nhất cho thế hệ đàn anh hôm nay và đàn em mai sau.

 

Trần Kiêm Đoàn

Sacramento, California 4-2005


                       

tâm lư - triết học - xă hội
bút luận

trang chính