Trần Kiêm Đoàn

 

Tâm Lư Nhạc Sến

 

Âm nhạc là một phương tiện được chắt lọc, hệ thống hóa và ghi dấu để sáng tạo và diễn đạt ư t́nh bằng âm thanh.  Nền âm nhạc Việt nói chung và ngành tân nhạc Việt Nam nói riêng thường bị “phủ bóng” do ảnh hưởng trực tiếp của âm nhạc cổ điển Trung Hoa, phương Đông và âm nhạc phương Tây.  V́ không có một quá tŕnh quặn ḿnh t́m ṭi, thí nghiệm để khai phá và sáng tạo tiền phong nên sự kế thừa trở nên dễ dăi.  Đấy là hệ quả trực tiếp mở cửa cho “nhạc sến” ra đời.

            Thật tội nghiệp cho ḍng âm thanh vô tư.  Một câu hát xướng lên chưa dứt mà nghe b́nh luận “đồ nhạc sến” là... trăng rụng xuống cầu; người hát sẽ tiu nghỉu như ḿnh vừa làm một điều ǵ thiếu nghệ thuật.  “Sến” là ǵ và tiêu chí nào để thành nhạc sến vẫn c̣n mù mờ nhân ảnh lắm.  Những nhà Tây học th́ cho rằng, h́nh dung từ “sến” phát xuất từ tên nàng vũ nữ có thân h́nh nguyên tử tên là Maria Sến (Maria Schell).  Cô đào này thường nhún nhảy hát bài Mambo Italiano trong cuốn phim Anh Em Nhà Kamazov nổi tiếng thời sáu mươi.  H́nh ảnh nầy đă gây ra một ảnh hưởng đại chúng buồn cười trên các đường phố lớn miền Nam:  Lớp người trẻ b́nh dân lao động thích bộ đi nhún nhảy và hát nghêu ngao những bài ca mùi mẫn, sướt mướt giai điệu và lời ca trữ t́nh ướt nhẹp, dễ dăi như “Em ơi, nếu mộng không thành th́ sao...?!”

            Những nhà ngữ học dịch thuật như Cao Xuân Hạo th́ tầm nguyên từ “sến” có thể đến từ “con sen” hay “ôshin” là người ở đợ giúp việc trong nhà.  Dẫu cho đứng về phía Tây hay phía Ta th́ khái niệm “sến” hay “nhạc sến” đều đồng nghĩa với những ǵ thuộc về tầng lớp b́nh dân lang thang dọc đường gió bụi, không sang, không quư phái.  Định kiến (khi đúng, khi sai, có khi cường điệu) về nhạc sến thường thiếu công bằng.  Thí dụ như về giai điệu th́ cho rằng, âm điệu nhạc sến th́ rên rỉ, cạn cợt, luyến láy, đong đưa tùy hứng như nam nữ ôm nhau nhảy nhót ngoài đường.  Ca từ th́ bị nhận xét là quá sáo ṃn,vụng về, rẻ tiền; có khi bắt chước dễ dăi, bày tỏ t́nh ái làm ra vẻ thiết tha mà tầm phào, đóng tṛ đến... mắc cở.  Nhất là khi nhạc sến do các “danh ca sến” tŕnh bày th́ hồn phách... phiêu du!

            V́ chẳng ai có thẩm quyền và chưa hề có một chuẩn mực phân định rạch ṛi thế nào là sến và thế nào là không sến, nên “sến” cũng chỉ là những nhận định chủ quan, bốc đồng tùy hứng.  Thậm chí, cũng có giai cấp dành cho nhiều loại “sến”.  Thời tôi ở Huế vào những năm sáu mươi th́ sến có ba giai cấp:  Sến làng, sến nốt, sến phông ten. Đạt tới mức thượng thừa “sến phông ten” rồi  th́... sến không thể nào sến hơn được.  Kể tên th́ đơn giản là thế, nhưng khi đem ra phân tích và đối chứng với thực tế sinh động của cuộc sống th́ e phải cần tới một đại hội thảo luận nhạc sến.  Hăy mời hết thảy dân khoa bảng đầu sổ ưa nhạc Tây, các cụ cao niên khoái nhạc Ta, đến bà con lao động mù chữ cuối sổ thích ca Kim sanh, cải lương Nam bộ, ḥ, vè, hát ví, hát dặm... liên tục góp ư suốt ba ngày ba đêm mới mong  đem tŕnh làng cho hết ư được!

            Nói về phản ứng tâm lư có điều kiện th́ tác động và ảnh hưởng của “nhạc sến” về mặt tâm lư và t́nh cảm rơ ràng không nhỏ và không đơn giản đối với thế hệ Chiến tranh Việt Nam.  Nhạc sến có riêng một dấu ấn âm thanh khó phai mờ trong từng góc kín cảm xúc và hoài niệm của cả một thế hệ.       Mùa Hè năm ngoái, tôi được hội ngộ với những người bạn cũ – những người đă cùng có mặt trong một thời chiến tranh khốc liệt nhất ở Huế – tại nhà Mộc Lan và Trần Như Hùng ở Sài G̣n.  Sau bữa ăn chiều đầy ư vị th́ đến mục chơi nhạc.  Với ngón đàn dương cầm điêu luyện của Mộc Lan, cung đàn vĩ cầm tài hoa của Hoàng Ngọc Đức, tay đàn Tây ban cầm vang bóng một thời của Đặng Nhiếp, một thế giới “nhạc sang” được ḥa tấu.  Những symphony, sonata, concerto của Beethoven, Mozart, Chopin, Schubert... quư phái, sang trọng được tấu lên trong khi những bạn hiền lim dim nhâm nhi chút men Cordon Blue đầy “ấn tượng”.  Thế giới sinh hoạt bạn cũ Huế xưa trầm lắng như đến và đi từ quá khứ.  Tôi mơ hồ cảm thấy như ḿnh đang ở Huế, Sài G̣n, Paris, New York... v́ có một cái ǵ na ná giống nhau.  Phải chăng chỉ có sự khốn khó mới khác nhau, chứ c̣n sự giàu có, sang cả th́ ở đâu cũng cùng chung mẫu số? Giữa chừng, Mộc Lan đứng dậy hô lên: “Thôi, chừ chơi nhạc sến đi!”.  Trần Như Hùng hào sảng: “ Dẹp rượu Tây, chơi rượu đế ngâm nhộng tằm cho đă!”

            Nửa phần hội ngộ sau đó, không khí như bừng sống lại.  Chúng tôi dang tay nhau trở về quê hương, về t́nh bạn, về những ngày xưa thân ái.  Lê Duy Đoàn, Nguyễn Đặng Mừng, Lê, tôi và tất cả bằng hữu có mặt... đều hết ḿnh lên gân ca hát.  Khi vui, ai cũng dễ trở thành ca sĩ tài hoa v́ có thể hát hết tất cả những bản nhạc trên thế gian mà mỗi mảnh âm thanh, dẫu tài t́nh hay vụng về tới đâu, cũng đều có một khung trời riêng của nó.  Hầu như hôm đó, những bản nhạc sến làng, sến nốt, sến phông ten... đều chỉ là những cỗ xe hư ảo để làm phương tiện cho chúng tôi kéo nhau về một vùng đất rất thực: Quê hương, hoài niệm và t́nh bạn đang quây quần ḥa quyện với nhau.

 

                                                                        ***

            Âm thanh, h́nh ảnh, mùi vị có tác dụng vực dậy những cảm thức thường ngủ sâu trong một góc kín nào đó của tâm hồn.  Mỗi lần nhớ về... nhạc sến,  tôi làm sao quên được mùa Giáng sinh năm 2003 tại Sacramento, khi làm việc với một gia đ́nh có con bỏ nhà đi hoang và vợ chồng sắp ra ṭa ly dị.  Đây là một hồ sơ yêu cầu áp dụng tâm lư trị liệu (psychotherapy) cho ngướ chồng.  John Dewey, người chồng, là một cựu chiến binh Việt Nam.  Lư do ly dị của cặp vợ chồng nầy là v́ người chồng thay đổi tính t́nh, càng ngày càng trở nên hung hăn với vợ con.  Theo lời người vợ th́ sau ngày rời chiến trường Việt Nam trở về Mỹ, anh John Dewey đă xin giải ngũ và làm nhân viên cho một hăng hàng không dân sự.  Sau ngày từ giă chiến trường, anh trở nên ít nói và thường có vẻ như quay quắt về một điều ǵ đang ám ảnh tâm trí. Nhiều khi anh bày tỏ mặc cảm có lỗi là v́ sao anh không bị chết như bạn bè mà an toàn trở lại quê nhà như thế.  Anh không cho đó là sự may mắn của riêng anh mà chỉ là một sự bất công của sự đời, cuộc chiến.

            Nếp sống lặng lẽ của Dewey thay đổi dần qua những phản ứng hoảng hốt bất thường như chợt có một sự ám ảnh săn đuổi anh bén gót.  Có khi đang ngồi trong nhà b́nh yên, anh nhảy vọt lùi lại, mồ hôi vă ra như tắm, ôm chầm vợ và gào lên là nghe tiếng máy bay trực thăng, tiếng súng máy, tiếng kêu gào của những người lính đang chết.  Có lúc anh vật vă ngồi bưng mặt khóc như trẻ thơ.  Cuối cùng, anh trở nên thô bạo.  Ăn nói cộc cằn với vợ con, cử chỉ chân tay bất chấp.  Anh bị đuổi việc v́ có hành động vũ phu với bạn làm cùng sở.

            Sau cuộc chiến Việt Nam, một ngành bệnh lư mới ra đời. Đó là “Hội chứng Hậu chấn thương Tâm lư” thường được viết tắt trong sách vở tài liệu y khoa tâm bệnh học là PTSD (Post Traumatic Stress Disorder).  PTSD là một căn bệnh tâm thần tạo nên bởi sự ám ảnh quá sâu đậm và có tác dụng tâm lư dữ dội.  Nguyên nhân là v́ người bệnh đă trực tiếp chịu đựng, chứng kiến hay bị ảnh hưởng dây chuyền về một hay nhiền biến cố khủng khiếp trong đời sống như cảnh đâm chém, giết nhau, tra tấn, tàn phá, hăm hiếp, tranh đoạt, tấn công... Cảnh khủng khiếp xẩy ra như một tiếng nổ phá tung bức tường vô h́nh bảo vệ sự b́nh an của tâm thức.  Sau tiếng nổ ấy, tâm lư người bệnh không c̣n như xưa.  Vết thương của biến cố lẩn khuất đâu đó thường đột ngột trở về, có khi chỉ trong nháy mắt (flashback) nhưng đă hành hạ tinh thần và thể xác người bệnh một cách nghiêm trọng sau đó.  Dewey là một con bệnh PTSD trầm kha!

            Lần đầu gặp John Dewey, anh tỏ ra lạnh lùng như đá.  Theo bài bản của khoa tâm lư trị liệu, tôi phải mở cho được cánh cửa tâm lư bí mật của khách hàng để thu thập dữ kiện và đánh giá bệnh trạng.  Tiếp theo lần gặp sau, tôi cũng chẳng thu lượm được ǵ thêm về nội dung tâm lư của anh ngoài những câu chuyện kể chung chung về cuộc chiến và con người, đất nước Việt Nam mà anh đă trải qua hơn bốn năm. 

            Lần thứ ba, tôi đổi cách thu thập dữ kiện.  Tôi theo phương pháp “thính thị làm hưng phấn tâm lư” của Eric Galloway bằng cách mượn và treo một bức tranh đoàn máy bay trực thăng đang tải thương và mở những bản nhạc nhẹ thời chiến thế hệ 60.  Phản ứng đầu tiên của Dewey khi mới bước vào văn pḥng là đứng sững nh́n chằm chằm vào bức tranh.  Rồi anh ta day qua nghe nhạc và hỏi bằng giọng th́ thầm: “Có nhạc Việt Nam không?” Tôi gật đầu, đổi băng “nhạc lính”.  Những bài hát nghe quen một thời (nhạc sến?!) bủa vây trong bom đạn làm tôi bị dính vào một cảm giác quen thuộc, sống lại một thời quá khứ.  Âm thanh có khi trôi nổi, hoảng loạn, dật dờ, sắc nhọn, hư ảo... nhưng có sức khơi gợi một chân trời quá khứ vế thân phận bọt bèo cù con người giữa gọng ḱm cuộc chiến.  Ngồi trên xứ Mỹ mà tâm thức khơi vơi trôi dạt về một phương trời cũ. Lạ thay, bên cạnh tôi, John Dewey cũng ngồi lặng yên với dáng vẻ và đôi mắt sâu thăm thẳm hồi tưởng như thế.  Tôi đang “phỏng vấn” người lính cũ bằng cái tâm cảm thông yên lặng.  Chúng tôi hỏi và trả lời qua cơn lũ suối nguồn âm thanh "sến" một cách kỳ bí.  Kể cả những vấp ngă và luyến láy vô duyên hay sự bốc đồng diễn cảm tài hoa trong giọng ca thanh thanh non nớt, khàn khàn thuốc lào hay nhăo nhoẹt làm dáng của những "danh ca nhạc sến" một thời cũng dẫn cảm xúc và tưởng tượng của chúng tôi như sống thực về một  chân trời cũ.

            Những bản nhạc quen thuộc, một thời đă được hát đi hát lại quen tai như chuyện thường ngày ở huyện, mở vào lối ṃn hay thói quen nào đó của cảm quan nghệ thuật tuy khác nhau ở phương tiện và khái niệm, nhưng chung chung ai cũng có..  Có người khen hay v́ tai họ nghe hay.  Có người chê “sến” v́ tai họ quen nghe những ǵ khác sến.  Nhưng với chúng tôi th́ đấy là chỉ dấu của phương tiện âm thanh tạo ra phản ứng có điều kiện như tiếng kồng Pavlov.  Dewey và tôi đă cùng một thời tai cùng nghe tiếng nhạc ấy trộn lẫn với tiếng máy bay gào thét và bom đạn quanh ḿnh.  Khi nghe, chúng tôi không nghe nhạc đơn thuần mà cùng nghe một bản giao hưởng của âm thanh và kư ức.

            Những lần gặp sau đó, Dewey thổ lộ tâm sự riêng với những bức xúc, dằn vặt, trầm cảm, tuyệt vọng, ước mơ của đoạn đời đă qua và những bóng ma của quá khứ đang ám ảnh.  Dăm bản nhạc “sến” (?!) và vài h́nh ảnh quá khứ đă góp phần đắc lực giúp tôi mở đường t́m hiểu tâm lư biến chuyển của Dewey.  Khi đă xác định được vấn đề và nguyên nhân tạo ra vấn đề th́ những bước tiếp theo nhằm giải quyết vấn đề chỉ c̣n là yếu tố thời gian.

            John Dewey và nhạc “sến” không phải là hai mặt của dăy núi Pyrenees sương tuyết, ngạo nghễ bắt người ta phải thừa nhận bên nầy là chân lư, bên kia là sai lầm.  Trong tương tác th́ con người và đối tượng đều cùng một thể.  Đông tàn, Xuân đến chẳng đúng, chẳng sai.

 

                                                                                    Giữa mùa Đông California, 2008

                                                                                                Trần Kiêm Đoàn 

                       

tâm lư - triết học - xă hội
bút luận

trang chính