THIÊN CHỨC NHÀ GIÁO

Trần Kiêm Đoàn

Riêng tặng thế hệ đàn em của tôi,

 nhân dịp kỷ niệm 50 năm Đại Học Sư Phạm Huế (1957-2007)

 

             

            - Thôi, quên đi bạn ta ơi! Thời nầy làm ǵ có thiên chức nhà giáo.  Nghe như chuyện đời xửa, đời xưa của mấy cụ đồ Nho không bằng.

            Đă có người phát biểu như thế khi tôi nói đến Thiên Chức Nhà Giáo của ngày xưa và bây giờ.  Người ta cho rằng, nghề dạy học là một nghề an nhàn, dễ dăi và nghèo nhất. Một câu nói, nửa đùa nửa thật có từ thế hệ đàn anh, trong việc chọn lựa ngành học nào  có "danh giá" -- dĩ nhiên là kể cả khả năng kiếm tiền và địa vị xă hội cho một nghề tương lai -- đă nói lên tâm lư đó: "Nhất y, nh́ dược.  Tạm được bách khoa. Nông Lâm bỏ ra. Chuột chạy cùng sào, mới vào sư phạm!"

            Tại sao h́nh ảnh sư phạm lại mờ nhạt đến như thế?!

            Có lẽ tại nghề dạy học là một nghề tuy được kính trọng nhưng lại quá thanh bạch. Xă hội loài người từ cổ chí kim, từ Đông sang Tây khác nhau nhiều thứ; nhưng lại có một thứ rất giống nhau là sự vô t́nh ít quan tâm, nếu không nói là bạc đăi của xă hội đối với nhà giáo về mặt đăi ngộ vật chất. Dẫu là đức Khổng Phu Tử vạn thế sư biểu bên Đông hay Socrate, Aristote bên Tây cũng đều là những hàn sĩ cả ngh́n năm trước; hoặc những giáo sư tại các đại học lừng lẫy thế giới như Sorbonne, Cambridge, Harvard...cả ngh́n năm sau th́ cũng đều nghèo kiết xác như nhau, nếu đem  so với những vị đồng môn, đồng thời hoạt động sinh sống trong các lĩnh vực ngoài nghề dạy học.  

            Riêng tôi th́ được cái hân hạnh đầy xót xa là sinh ra trong một thế hệ "nghề chọn ta, chứ chẳng phải ta chọn nghề".  Thoạt nghe tưởng như chuyện đùa nhưng thời thế đă biến đùa thành thật. 

            Chưa ai quên những năm 1960 ở Huế và khắp nước. Chiến tranh ác liệt, kinh tế ăn đong, xă hội bon chen... đă thúc bách tuổi trẻ chúng tôi đứng trước ngưỡng cửa đại học như đứng trên chiếc cầu phao mong manh trong cơn nước lũ.  Người tuổi trẻ phải bám đại vào bất cứ một ngành nghề nào ngay trước mắt khi có cơ hội. Riêng tôi, bước đầu vào đại học như đá bóng trên sân cỏ.  Tôi cũng mê làm "đốc-tờ Zhivago" nên cố chen chân vào y khoa Huế. Nhưng đang học giữa năm đầu dự bị y khoa th́ ông anh cả tử trận nên phải đổi qua trường sư phạm để cho mau ra trường và có chút học bổng mà sống c̣n.  Tôi xuôi tay để hoàn cảnh đưa đẩy cho nghề chọn ḿnh.  Bởi thế, với cái nh́n thoáng qua, tôi có cảm tưởng là ḿnh chả có cái "thiên chức bẩm sinh" mơ hồ nào đó để ra sức phấn đấu trở thành một nhà giáo cả. Nhưng cuộc sống thực tế thăng trầm với nhiều thử thách lại giúp tôi khám phá ra cái thiên chức nhà giáo diệu kỳ ấy.

            Tháng 9 năm 1977, chỉ c̣n lại hai giáo sư miền Nam của trường Đồng Khánh Huế -- phải nói là của cả B́nh Trị Thiên -- bị cho nghỉ dạy trong đợt "biên chế" (chính thức tuyển dụng) cuối cùng là anh Hồ Hữu Hạnh (giáo sư Anh Văn) và tôi.  Người học tṛ đuổi học bị khước từ tương lai; người thầy giáo đuổi dạy bị khước từ quá khứ.  Người mất tương lai c̣n có cơ hội làm lại tương lai, nhưng người mất quá khứ th́ không thể làm được ǵ xa hơn là chỉ biết nếm trải những nỗi trăn trở và ưu tư trong hiện tại.

            Sau ngày nghỉ dạy, tôi tính về làng Liễu Hạ của tôi để làm ruộng, làm vườn. Nhưng từ lâu vốn quen cầm cục phấn trong tay hơn là cầm cái cuốc, cái cày nên đành ở nán lại thành phố Huế.  Những ngày đầu chao đảo và khó khăn đi t́m việc, phải chiến đấu với hoàn cảnh khá gian nan mới được vào lái xe Lam Huế - Bao Vinh.  Nhưng muốn được ra Vinh học bằng lái xe Lam th́ phải là xă viên Hợp Tác Xă Xe Lam Huế.  Mà muốn được làm xă viên th́ phải có bằng lái xe Lam.  Tôi được “đặc cách” lái xe Lam một thời gian ngắn để chờ thi bằng lái nhưng không có cửa nào mở ra để hoặc là được đi học thi bằng lái, hoặc là trở thành xă viên. Cuối cùng, tôi cũng chỉ được làm “xă viên dự bị” giúp việc lặt vặt trong hợp tác xă hay ngoài bến xe để chờ ngày được vào xă viên chính thức.

            Ra đứng bến Xe Lam chợ Đông Ba trong buổi giao thời tôi mới thấy dân nhà giáo ḿnh không phải là "sĩ kiêm bách nghệ" như các cụ xưa thường hứng chí ca bài không có thực.  Phần đông anh em nhà giáo mất việc phải đi xe đạp thồ.  Ước mơ lớn nhất của họ thời bấy giờ chẳng phải là sự nghiệp kinh bang tế thế như cổ thư thường dạy trong trường mà làm sao có được một chiếc xe gắn máy để đỡ gồng ḿnh đạp chiếc xe đạp ḅ ệt "tàn canh gió lạnh" lên những dốc Nam Giao, Bến Ngự... t́nh sử một thời!

            Sau đó, tôi lại được "nghề chọn người" thêm dăm ba lần gió bụi nữa mới thành một gă thương gia "nhớn" giữa thời đại mới như nhân vật cả ngố, tội t́nh, rất điển h́nh trong Les Temps Modernes của Charlie Chaplin. 

            Bà xă tôi cũng là nữ sinh Đồng Khánh một thời.  Cặp uyên ương cựu Quốc Học -Đồng Khánh chúng tôi ban đầu chỉ mong kiếm một chỗ ở Chợ Trời để bán đồ sắt vụn sống qua ngày.  Không ngờ “đại Học Chợ Trời” dạy tôi ngành kinh doanh cao cấp máy móc đang là một nhu cầu nóng bỏng thời đại; mà cũng vừa khan hiếm nguồn cung cấp vật tư trầm trọng.  Sự t́nh cờ của số phận đă đưa chúng tôi vào nghề buôn bán phụ tùng máy cày, máy nước, máy ghe thuyền tại Chợ Trời Tây Lộc Huế.  Cái "nghề học lóm" buôn bán phụ tùng máy móc rất t́nh cờ đó lại chiếu mạng cực kỳ rực rỡ cho một gă "thương gia" gà mờ, một gă thầy giáo dạy văn chương hết thời ra đứng Chợ Trời như tôi.  Tôi nhớ làm sao cái anh chàng Rhett Butler trong truyện Gone With the Wind (Cuốn Theo Chiều Gió) năm xưa khi anh ta tuyên bố, rằng là, người ta dễ làm giàu nhất là khi một chế độ mới đang lên hay giữa lúc suy tàn. Thật t́nh là đúng như thế.  Giữa cảnh kẻ ăn không hết người làm không ra, tiền bạc giữa chợ trời trong làng chạy mánh, làm ăn buôn bán máy cày, máy nước, máy tàu... ở buổi giao thời sao mà bay phất phới như bụi phấn trên bục giảng thế nầy. Thuở đó, lương hàng tháng của một giáo sư trung học đệ nhị cấp (giáo viên cấp 3) dạy ở trường Đồng Khánh Huế như tôi là 85 đồng tiền mới.  Trong khi đó, buôn bán máy móc ở Chợ Trời, gặp ngày mua may bán đắt "trúng mánh", chúng tôi kiếm được cả 10 ngh́n đồng tiền mới là chuyện b́nh thường.  Bấm ngón tay tính "rợ" sơ sơ tôi cũng hiểu được là một ngày buôn bán như thế tôi kiếm tiền bằng đồng lương đi dạy trong... mười năm!

            Ôi! Vậy mà sớm sớm, chiều chiều tôi vẫn ngồi trơ vơ nơi quán chợ; vẫn bâng khuâng nh́n từng đoàn học tṛ đi học hay băi về mà rơm rớm nước mắt!

            Bụi phấn đă bám vào đời tôi như một t́nh yêu không lối thoát.  Có thể như thế được sao?  Với cuộc sống bon chen mà đồng tiền là tiên, là thánh trước mắt sao tôi vẫn quay lui; vẫn ngoái nh́n xa ngái cái sân trường áo trắng, cái tường vôi tím hồng, cái bục giảng uy nghiêm, cái lớp học với cả trăm đôi mắt sáng ngời trong mưa băo của thời đại.  Tôi là một tay buôn bán triệu phú trên đồng tiền, nhưng vẫn nghèo kiết xác, vẫn trắng tay  với giấc mơ một đời hay với niềm vinh quang đầy hoang tưởng:  Thiên chức nhà giáo!  Có chăng một "thiên chức nhà giáo" trong anh, trong chị, trong tôi, trong em... khi đă một lần đứng trên bục giảng?  Dẫu là bất hạnh hay tuyệt vời, tôi tin là có.

            Dù cho trang sách đời tôi đă lật qua hay vẫn c̣n hé mở, bụi phấn không c̣n bay trên tóc nhưng vẫn măi măi lắng xuống ḷng tôi.  Suốt những năm tôi đă xa trường, đă làm giàu dễ dàng trên vùng đất khó, ngỡ như đă quên thế giới học tṛ, bảng đen và phấn trắng.  Thời thế đă biến tôi và nhà tôi thành một cặp buôn bán phụ tùng máy móc có thuế doanh thu cao nhất chợ Trời Tây Lộc thời bấy giờ và có cả một mạng lưới khách hàng từ Cửa Việt, dọc vùng duyên hải đến Túy Vân, Lăng Cô.  Nhưng tôi phải trốn khỏi Huế, trốn khỏi cái quá khứ làm thầy của ḿnh.  Tôi sợ và cảm thấy xót xa, có lúc chợt buồn đến đau nhói khi trong đám người mới gặp đâu đó bỗng có kẻ chào hỏi: "Thưa thầy!"  Vâng, tôi là anh đấu thầu máy móc, kiếm bạc triệu trong cơn mưa nguồn thời thế, nhưng tôi đă có một thời làm thầy giáo.

            Quái lạ!  Tôi có thể dùng ngôn ngữ Chợ Trời của tôi để tự mắng ḿnh: " Thầy giáo là cái 'thá' ǵ mà 'khứa' kết nó dữ zậy, hả?!"  Rồi tôi tự trả lời: "Dạ thưa, thầy giáo không là ǵ cả mà chỉ là nếp nghĩ b́nh yên của tri thức truyền đạt; nếp sống giản đơn và thanh thản bên cạnh tuổi trẻ học tṛ."   Tôi không tự hào với đống tiền tôi làm ra mà lại tự hào ḿnh có một thời là thầy giáo. Quá khứ của tôi là thế đó.  Một quá khứ sống đời thầy giáo thanh bần, buổi sáng phải ăn một chén cháo gạo hay tô cơm hến nhỏ để có sức lên lớp.  Một tô bún ḅ thơm phức cho buổi điểm tâm thường nhật, vẫn c̣n là tiêu chuẩn ước mơ.  Tôi ôm nếp đời đơn sơ, đạm bạc của người làm nghề dạy học như một ẩn sĩ trầm tư trong thảo am mà đi.

            Chỉ khi xa rồi người ta mới nhận ra chặng đường ḿnh đă đi qua, những mảnh đời ḿnh đă sống dù có gai góc đến độ nào th́ vẫn c̣n nhiều kỷ niệm êm đềm để thao thức nhớ về.  Khi xa bục giảng trên quê hương hay vẫn c̣n đứng trên bục giảng ở quê người, tôi lại nhớ miên man về những ngày học ở trường Đại học Sư phạm Huế... Khóa Phan Châu Trinh 1967 - 1970.

                                                           

*

*    *

           

            Năm 1966, tôi vào năm dự bị của đại học văn khoa Huế.  Đây là thời điểm nóng bỏng nhất của cao trào sinh viên tranh đấu Huế và các thành thị miền Nam.  Sự phê phán -- dẫu là què quặt, gà mờ hay chân xác, nghiêm túc -- cũng xin dành cho lịch sử.  Người cựu sinh viên đương thời như tôi có riêng những cảm xúc.  Từ trong bản chất, cảm xúc tự nó đă là một hiện trạng chủ quan.  Nó có thể rất công bằng và đầy ưu ái với người nầy; nhưng cũng có thể bất công và đầy dị ứng với người kia. Tại Huế, những cuộc xuống đường, tuyệt thực, băi khóa, đ́nh công xẩy ra hàng ngày trên hai con đường dọc theo hai bên bờ sông Hương là đường chợ Đông Ba Trần Hưng Đạo và đường Áo Trắng Lê Lợi.

            Đại học Huế thời nầy gồm 5 phân khoa: Luật khoa, y khoa, văn khoa, khoa học và sư phạm.  Trong những cuộc biểu t́nh xuống đường, sinh viên mỗi phân khoa biểu hiện một cách khác nhau cái bản chất rất thực của phân khoa ḿnh.  Y khoa, gồm những ông bà bác sĩ tương lai lè kè ống mạch, sắp hái tiền như pháo nổ đến nơi th́ e dè và thận trọng.  Con nhà lư sự luật khoa th́ ưa đặt vấn đề nhưng lại không chịu giải quyết vấn đề cho rốt ráo; nghĩa là có rất nhiều chàng và nàng luật khoa xuống đường xuống phố như cỡi ngựa xem hoa. Dân văn khoa th́ nh́n đâu cũng thấy thơ và nhạc nên ưa ca hát vang đường thay cho khẩu hiệu đả đảo, hoan hô.  Sinh viên khoa học th́ toàn cả Einstein và Newton tương lai nên rất ưa dùng công thức; nhưng có lẽ v́ "công" không bằng "thức" nên những đêm không ngủ thường diễn ra trên sân trường khoa học.  Riêng những kỹ sư tâm hồn tương lai của sư phạm th́ rất có duyên nợ với trụ sở Tổng hội Vinh viên Huế và hàng cà phê chị Lợi; nên thường đóng vai "thầy đời" làm báo chí, bích chương biểu ngữ rộn ràng hơn đâu hết.

            Sau một năm "học đường" (phố) song song với học trường; "học giả" song song  với học thiệt tôi bước qua ngưỡng cửa dự bị văn khoa và thi vào sư phạm. Tôi thú vị thấy tên ḿnh đứng đầu danh sách mới toanh của 12 nàng và chàng vừa trúng tuyển vào ban Việt Hán mà tôi chưa quen biết ai cả.

            Đến ngày đầu gặp nhau trong lớp học, điểm danh mới biết tên, biết mặt nhau.  Có đủ "ngũ long công chúa" là 5 nàng:  Nguyễn thị Giới, Nguyễn thị Tṛn, Nguyễn thị Diệp, Vơ thị Cẩm Tú, Phương Chi.  Và  "thất hiền" (nói rằng, năm nàng nửa quê nửa tỉnh và bảy chú nhà quê toàn ṛn th́ đúng hơn), đó là 7 chàng: Trần Hoài, Ngô Văn Ban, Trần Đăng Tường, Đỗ Trọng Hồi, Lê Đ́nh Lộng Chương, Hoàng Thạch Tú và Trần Kiêm Đoàn tôi.  Sau một thời gian đủ để "ở gần chùa gọi Bụt bằng anh" th́ các nàng và các chàng đều được ủy ban đùa nghịch trong lớp do Trần Đăng Tường làm đầu nậu và tôi làm trợ lư đắc lực, cứ tà tà cúng mụ đổi tên; bất chấp các chàng nhăn răng cười h́ h́ và các nàng chu môi la ơi ới.  Đại khái rằng, sau giai đoạn đổi tên lịch sử ấy th́ quư cô nương có tên Tṛn bị đổi ra thành tên... Méo.  Nàng Diệp thành ra nàng Dẹp.  Nàng Giới biến thành nàng Giái.  Nàng Cẩm Tú thành Tú Rè... Các chàng th́ tệ hơn, có Nùng Xửng (Hồi),  Tường Rọm, Đoàn Quá Quắt, Tú Xờm, Hoài C̣ Hương, Chương Lật Đật... Toàn những mỹ danh không thấy trong Tuyết Hồng Lệ Sử, Hán Sở Tranh Hùng nhưng có măi trong tâm tư của những cô, thầy của một thời bạn bè ngày xưa thân ái.

            Tới gần bốn chục năm sau, tôi vẫn c̣n thắc mắc tại sao một lớp có truyền thống ướt át như lớp văn chương của chúng tôi mà lại bị hạn hán khô khan trầm trọng đến thế. Nghĩa là các chàng và các nàng ngày ngày gặp nhau đùa nghịch như giặc dậy suốt ba năm mà chẳng có ai "ưng" ai làm thuốc cả.  H́nh như cả thảy năm giai nhân và bảy tài tử lớp sư phạm Việt Hán của chúng tôi đều là những giáo sinh đứng đắn như dăy cột điện ngoài phố.  Chẳng có cặp nào bắt trúng tần số ân t́nh của nhau để...thành đôi thành đũa hết.  Trần Đăng Tường và tôi thường thắc mắc một cách chính đáng, rằng là, phải chăng bởi v́ chưa có nàng nào biểu hiện nết na "tiết hạnh khả... nghi" và cũng chẳng có chàng nào mang tinh thần "tam cương... thất thường" cả nên mới ra nông nỗi nhạt t́nh đến thế.  Hay có thể là v́ cái hồn sông núi của ban Việt Hán rất nặng phong thái đồ Nho của cụ Nguyễn Đ́nh Chiểu... khoan khoan ngồi đó chớ ra, nàng là phận gái ta là phận trai... nên đă chờ suốt ba năm mà suối t́nh vẫn không chịu khơi nguồn? Và, thôi muộn rồi!  Đến cuối năm 1970 th́ chúng tôi tốt nghiệp, chia tay nhau, khăn gói lên đường đi nhận nhiệm sở tại các trường trung học nằm rải rác trải dài  từ Khánh Ḥa đến Quảng Trị.  Tất cả đều vẫy tay chào hớn hở mà chẳng có một h́nh bóng nào rấm rức lúc chia xa. Măi cho đến nay, sau gần 40 năm từ dạo chia tay... thuyền về Đại Lược, duyên ngược Kim Long, chúng tôi đă thành ông bà nội, ông bà ngoại cả rồi mà vẫn chưa có một lần hội ngộ.

            Nhớ lại, hầu như các lớp đại học sư phạm Huế thời tôi học có một lịch sử tuyển lựa giáo sinh khá lạ lùng.  Nhu cầu giáo sư của các trường trung học khắp cả miền Nam c̣n thiếu rất nhiều.  Số sinh viên ghi danh thi vào đại học sư phạm cũng không ít, thế mà sĩ số sinh viên được tuyển vào các lớp lại lèo tèo, lơ thơ đến mức ngạc nhiên.  Như suốt ba năm đào tạo, các lớp sư phạm Sử Địa, Pháp Văn trong toàn khóa chỉ có hai sinh viên trong mỗi lớp.  Nhưng có lẽ v́ lớp ít người như thế nên nếp sinh hoạt của thầy tṛ và bằng hữu trong lớp gần gũi và thân mật như t́nh gia đ́nh.

            Trường Đại Học Sư Phạm Huế tọa lạc trên một vị trí đẹp nhất, nh́ của Huế.  Đó là một ṭa cao ốc kiến trúc và trang bị theo mẫu mực tân kỳ của phương Tây vào thời kỳ nửa sau của thế kỷ 20. Trường cùng nằm một phía với Mô Ranh gần chân cầu Trường Tiền, quay mặt ra phía sông Hương.  Xem ra, có đủ vị trí "tả thanh long, hữu bạch hổ" đầy ưu thế của khoa phong thủy cổ điển.  Sinh viên sư phạm được gửi qua học toàn thời gian ở văn khoa hay khoa học.  Chỉ những môn chuyên đề về phương pháp dạy học là học tại trường sư phạm mà thôi.

            Sinh viên chúng tôi đối với các Thầy, Cô -- kể cả người Việt hay người ngoại quốc -- trong suốt ba năm học rất tương kính, mà cũng rất gần gũi, thương quư nhau v́ hiểu rơ hoàn cảnh của nhau trong một hoàn cảnh chiến tranh ác liệt đang diễn ra hàng ngày quanh Huế.

            Thầy Đoàn Khoách, vị giáo sư dạy môn văn chương cổ điển Việt Nam và phương pháp sư phạm trong suốt ba năm, là người gần gũi với sinh viên chúng tôi như người anh cả. Thầy Khoách lúc nào cũng nhẹ nhàng, nghiêm cẩn trong mỗi nét cười, lời nói.  Hèn chi thầy đỗ thủ khoa sư phạm khóa tiền phong là phải đạo lắm lắm. Linh mục Nguyễn Văn Thích là kho vui vô tận của chúng tôi.  Cha dạy môn Hán Văn nhưng h́nh như bao giờ cũng ôm cuốn Trung Dung bên cạnh.  Sinh viên nào mà dám căi bướng, nói khác với  "Thành giả, thiên chi đạo dă... " của tinh thần Trung Dung là sẽ được nghe Cha giảng mô-ran tới nơi tới chốn.  Cha thường xuyên cất giọng nước trà ca những bài ca Huế theo điệu Nam B́nh như "sông Hương đẹp biết bao..." rất hoạt kê nhưng cũng đầy cảm động.  Cụ Nghè Hoàng dạy môn chữ Nôm có bản tính xuề x̣a, nhân hậu với sinh viên như những người bạn vong niên.  Thầy Nguyễn Văn Dương th́ lúc nào cũng ưu tư về dịch giả Chinh Phụ Ngâm của Đặng Trần Côn là Phan Huy Ích chứ không phải là Đoàn Thị Điểm.   Những vị giáo sư chỉ dạy một vài lớp ở đại học sư phạm, nhưng đồng thời lại là hàng chức sắc cao cấp trong các cơ quan khác như thầy Nguyễn Đăng Ngọc, thầy Lê Hữu Khải, linh mục Nguyễn Tiến Huynh... thỉnh thoảng bận công tác bất thường nên chúng tôi có những giờ được nghỉ học bất ngờ và lư thú để rủ nhau hưởng nhàn.  Làm sao nhắc hết được những kỷ niệm -- phần lớn là êm đềm -- về quan hệ Thầy Tṛ đầy t́nh nghĩa trong ngôi trường Đại học Sư Phạm Huế mà chúng tôi coi như một đại gia đ́nh.

            Huế, vùng đất vốn đầy phong ba về thời cuộc, đă gánh nhiều chao đảo nhất trong ḍng lịch sử cận đại mà thời gian trong những năm sáu mươi của chúng tôi  ở trường sư phạm là đỉnh điểm.  Khi cái lư của sức mạnh, dẫu cho là sức mạnh quân sự hay chính trị, làm chủ tể một xă hội đang chao đảo th́ giáo dục sẽ là vùng đất di dưỡng cuối cùng cho niềm tin và hy vọng vào tương lai.  Chúng tôi ở trong vùng đất đó từ khi c̣n ở trường và lúc ra đi...

             

*

*  *

 

            Tôi mang h́nh ảnh trường Sư Phạm mà đi.  Đ́ Đông, đi Tây, đi quanh trên quê hương ḿnh; rồi lọt tọt đi qua tới Mỹ.  Hoàn cảnh thay đổi như chong chóng nên tôi làm nghề dạy học cũng như người đi chân cà khêu, chưa có khi nào được đứng chắc một chỗ lâu dài.  Tôi đă trải qua những tháng ngày gian nan thật nhiều và êm đềm cũng lắm trong hàng chục trường trung học và đại học ở quê ḿnh và quê người mà tôi đă dạy.  Chút suy niệm riêng ḿnh mà tôi thấy được là dù trong hoàn cảnh khốn khổ nhất, người thầy giáo vẫn t́m lại được chính ḿnh giữa bụi đời và bụi phấn.

            Năm 1982, từ Huế (băi ngang Hải Nhuận) gia đ́nh tôi cùng với mấy gia đ́nh khác vượt biển Đông vào một buổi khuya bằng ghe nan (ghe đan bằng tre) có gắn máy đuôi tôm Yanmar F.10.  Gió mùa Đông Bắc cấp 6 với những đụn sóng to gần bằng nửa cái nhà đưa chiếc thuyền tre khi cỡi đầu ngọn sóng, khi lọt xuống chân sóng bềnh bồng khủng khiếp.  Nỗi kinh hoàng chỉ có ba người trong ghe không bị say sóng như tôi chứng kiến.  Hai mươi người c̣n lại say sóng mửa cho đến mật xanh mật vàng và nằm dưới khoang thuyền như những cái xác chỉ c̣n tiếng rên và hơi thở.  Rời đất liền, thẳng hướng Đông Bắc, bóng dáng  dăy Trường Sơn xanh thẩm là  h́nh ảnh cuối cùng của quê hương tôi được thấy trước khi thuyền ra hẳn ngoài khơi giữa đêm khuya về sáng.  Chung quanh chỉ c̣n là đường chân trời của không gian và mặt nước gặp nhau. Chiếc ghe mành xả hết tốc lực chạy suốt một đêm một ngày th́ tới đảo Hải Nam. Từ đó, men theo bờ biển Trung Hoa, đến Ma Cao và sang Hồng Kông.  Suốt 12 ngày đêm dăi dầu nắng gió, tôi đến Hồng Kông sau ngày 20 tháng 7 năm 1982.  Đây là thời điểm các trại đón người vượt biển tại Hồng Kông đóng cửa. Những người đến Hồng Kông sau thời điểm nầy đều bị nhốt vào Trại Cấm (Closed Camp) với qui chế trại tù rất nghiêm ngặt:  Mỗi ngày điểm danh 3 lần.  Ăn theo lối tập thể, giới hạn mỗi người một dĩa cơm. Giường ván ép 3 tầng đặt sát nhau mới đủ chứa mấy trăm người trong một cái pḥng dài có cửa sắt song to bằng cườm tay khóa chặt từ bên ngoài.

            Ngày thứ hai vào trại cấm đảo Chimawan, tôi gặp một nhà hoạt động từ thiện Tin lành người Mỹ là ông Sheldon Crutchfield.  Tôi đang nôn nóng t́m cách để gửi một điện tín về Việt Nam báo tin chúng tôi đă đến Hồng Kông cho mẹ tôi đang thấp thỏm chờ tin.  Nhà xă hội Tin Lành nầy đồng ư giúp gửi điện tín nếu tôi chịu dạy lớp Anh Văn mà ông ta đang mở ra ở trại nhưng chưa có thầy giáo.  Từ khi ra trường Sư Phạm, tuy xuất thân là dân Việt Hán nhưng lại có "nghề mọn riêng tay" về tiếng Anh, lại gặp thời buổi nhu cầu giáo sư thiếu, tôi phải dạy môn Anh Văn nhiều giờ hơn Quốc văn.  Qua đất Hồng Kông, xứ thuộc địa Ăng Lê, nên tiếng Anh trở thành một ngôn ngữ thông dụng.  Khỏi cần tốn th́ giờ thương thuyết v́ đây là lớp học miễn phí, nên cả hai bên bằng ḷng dễ dàng.  Hôm sau tôi lên lớp.  Suốt đêm trằn trọc không ngủ được khi nghĩ đến giây phút ḿnh được lên lớp dạy học trở lại sau những năm dài xa trường... gần bụi đời mà xa bụi phấn.

            Khi sắp bước vào lớp tôi mới ngẩn người ra v́ khám phá ḿnh chỉ có độc nhất chiếc quần đùi “xà lỏn” che thân.  Trên đường chống chèo từng phút với nắng gió, biển trời, chiếc áo sơ mi duy nhất liên tục tẩm nước muối và khô lớp nầy qua lớp khác đă trở thành một lớp vải dày và cứng như mo cau.  Chiếc áo cứa vào da thịt đă bị lở loét v́ cháy nắng nhức nhối chịu không nổi nên phải vứt đi.  Chiếc quần đùi là vật "gia bảo" duy nhất c̣n lại trên ḿnh cũng đồng lơa hành hạ những mảnh thịt đă bị bóc da, nhưng không lẽ lại quăng đi để làm người... tiền sử!

            Nh́n quanh anh em đa số cũng ở trần, mặc quần đùi như ḿnh nên tôi hơi yên tâm.  Lớp học là pḥng ăn rộng lớn tạm mượn làm pḥng học.  Học tṛ lớp Anh Văn nhốn nháo đủ mọi lứa tuổi.  Tôi xúc động tiến lên cái bảng xanh ba chân có mấy viên phấn màu để sẵn.  Tôi cầm nửa viên phấn nhỏ bằng cả hai tay, áp vào ngực trần của ḿnh.  Tôi cố sức trấn áp cơn nghèn nghẹn ở cổ chực trào lên.  Thế nhưng nước mắt vẫn giọt xuống.  Tôi không ngăn được nỗi xúc động khi cầm lại viên phấn làm thầy giáo ở quê người.  Tôi bị khước từ làm thầy giáo ở quê hương ḿnh chỉ v́ trót sinh ra trong gọng kềm của lịch sử.  Gió băo thời đại vô t́nh cuốn phăng, bất chấp là dân nhà giáo chúng tôi có ai đă từng đứng bên nầy hay bên kia dăi Pyrénée – sai lầm và chân lư – hay không!

            "Từ buổi ở trần lên bục giảng" đó cho đến 25 năm sau ở quê người, tôi vẫn c̣n ít nhiều duyên nợ với nghề dạy học.  Đối với người thầy giáo yêu nghề, giảng bài cũng là một cuộc dấn thân tŕnh diễn với cảm xúc của người nghệ sĩ.  Nhưng ở quê người, không được dùng tiếng mẹ đẻ, niềm đam mê và sự thống khoái của "cảm hứng nghệ thuật" giảng dạy trở thành mờ nhạt.  Tôi xa tôi v́ phải đem sở đoản làm sở trường; đem tiếng "họ" làm phương tiện giảng bài cho sinh viên thay v́ được nói tiếng "ḿnh".  Tôi nói tiếng Việt bằng nỗi cảm xúc của trái tim và nói tiếng Anh bằng khả năng chất xám. Như thế, khi giảng bài tôi đă mất một nửa vốn liếng tinh hoa của tín hiệu trái tim nhà giáo mà trường Đại Học Sư Phạm Huế của tôi đă đào tạo ngày xưa.  Một nửa linh hồn là kiến thức và tư tưởng; c̣n nửa kia là tiếng Việt tôi yêu.  Tiếng Việt trong tôi vẫn lẩn quẩn đâu đây nhưng mà xa khuất như bụi phấn ở quê nhà. Viên phấn xứ người thanh nhẹ và sạch sẽ quá.  Thế nhưng tôi vẫn yêu cái cảm giác sù ś, ấm áp, mềm mại của viên phấn trên quê hương ḿnh.  Càng ngày, phương tiện đời mới trong lớp học như Projector, Power Point càng làm mất đi cái hồn bụi phấn.  Nhưng không sao, hồn phách những đàn chim bạc cánh vẫn vương mang cảnh đồng nội “đây xóm nghèo quê tôi khi nắng lên!”  Bụi phấn ngày xưa ấy đă bám thành mầu tóc của thế hệ chúng tôi.

              Ba mươi bảy năm sau ngày tốt nghiệp, tôi vẫn c̣n duyên nợ với bục giảng.  Nếu có những thầy cô giáo thế hệ đàn em hỏi tôi tại sao tôi yêu nghề dạy học, tôi sẽ không ngần ngại trả lời một cách chân thiết rằng: " Các em ơi! Dạy học không phải chỉ là một nghề mà c̣n là một niềm vui, một nỗi tự hào, một công việc trực tiếp đào tạo thế hệ tương lai nên cũng thiêng liêng gần như thiên chức."  Hay nói cho thật vuông tṛn:  Thiên Chức Nhà Giáo, một Thiên chức chỉ được cân đo chính xác bằng những tiêu chí của tâm hồn; không bằng vật chất, h́nh tướng hay danh vị.

            Người xưa vẫn quan niệm rằng, "giáo là dưỡng". Dạy học là con đường trung đạo để di dưỡng thế hệ tương lai mặc cho những đổi thay của thế cuộc.  Cho nên, đầu tư vào giáo dục không bao giờ lỗ lă.  Nghề thầy giáo thanh bần thật, nhưng chỉ cần nh́n lại 50 năm của lịch sử trường Đại Học Sư Phạm Huế với nhiều thế hệ giáo sinh đă ra trường; đă vào đời để trực tiếp đào tạo học tṛ và con em, sẽ thấy được kết quả đáng trân trọng biết chừng nào.

            Mặc dầu thầy tṛ cùng hứng chịu những hệ quả trực tiếp của lịch sử đất nước đầy băo liệt, đổi thay nhưng hầu như tất cả đều tới đích.  Điểm đích của trường sư phạm là di dưỡng và đào tạo con người theo hướng khai phóng và nhân bản. Đấy là con người mang những phẩm chất mẫu mực, cội rể của quan hệ nhân sinh như: Trí tuệ - Lành Mạnh - Khiêm Cung và Nhân Ái.  Có định hướng để khỏi lạc đường.  Giữ ǵn phẩm chất để sống như một người thầy giáo hiểu rơ thiên chức; một trách nhiệm vô h́nh đă về và đang tới.

 

Trần Kiêm Đoàn

Sacramento, giữa Xuân 2007

 

tâm lư/ triết học/ xă hội

 

 

1