thiền đàm với gốc cây

 

Trần Kiêm Đoàn

 

                   
 


Sáng sớm cuối tuần làm vườn, tôi bỗng khám phá ra một điều thú vị là “Tôi đă đi đâu?”. Ngày thường, suốt giờ làm việc, chỉ nghe đầu dây bên kia “Tôi... tôi”; đằng này cũng “Tôi và tôi”. Cái Tôi hiện lù lù giống một gă ĺ lợm. Chỉ thỉnh thoảng mới có “chúng tôi, chúng ta” và họa hoằn lắm mới nhân danh bàng dân thiên hạ. Cái Ta bên kia càng lớn th́ cái Tôi bên nầy càng to. Cái Tôi lấp lánh bon chen như những chiếc nhẫn kim cương trong dạ tiệc. Người càng sang, chiếc nhẫn càng lớn. Những chiếc nhẫn trơ mắt nh́n nhau. Chúng vô hồn và vô ngă, nhưng v́ người chủ và người đời bơm cho nó cái hồn thiên cổ của chính ḿnh, mặc vào cho nó những giá trị ghê gớm mà chính nó không có mà cũng không cần có. Bởi thế cái Tôi biến thành Kim cương hay Kim cương biến thành cái Tôi. Hai gă mù dựa vào nhau để biến thành kẻ sáng!
Cái Tôi cũng già ngang tuổi ông Trời và mang một bản chất “ŕnh rang bất trị”, nên mọi hệ thống tôn giáo trên trái đất này đều nỗ lực trong tuyệt vọng để cố đưa ra những phương thuốc thần nhằm chuyên trị cái Tôi. Thế mà cái Tôi vẫn măi măi sinh sôi nẩy nở thành những binh đ̣an du kích bất tử, chiến đấu không mơi mệt để tha hóa con người trong thầm lặng.
Nhổ cỏ một ḿnh giữa sự thinh lặng trong một góc vườn sáng Chủ Nhật, cái Tôi của tôi chững lại, nhỏ đi, nhạt nḥa và biến đâu mất khi tôi đem “nội lực” - mà tôi cho là thâm hậu - của cái Ta của ḿnh để chinh phục một thế lực “ngoan cường” của phía cây cỏ bên kia.
Tôi say sưa nhổ, cắt, xén, đào... những cây lá khác mà tôi cho là cỏ dại dưới đất, là chồi thừa trên cây, là sự xâm lấn của thực thể thiên nhiên nầy vào một mảnh thiên nhiên khác mà mà tôi đặt tên cho nó là khu vườn, bồn hoa, băi cỏ...
Vừa làm vườn tôi vừa lầm bầm nói với “lũ” cây cỏ trơ mắt ếch ra đó: “Cỏ rác chi mà ngu dễ sợ. Vườn người ta sạch sẽ đẹp đẽ như như vậy mà cũng cứ ngang nhiên mọc ngang mọc dọc tùm lum!” Nhổ! Cắt! Xén... Lớp cỏ dại (đă già vàng úa rồi mà vẫn không chịu thành cỏ khôn) rũ rượi trong sương đêm nằm gọn trong tay tôi không một chút kháng cự. Những chồi cây non đă bị “xử trảm” vẫn cứ nhơn nhơn ra đó như mỉm cười tinh quái trong ánh sáng mặt trời buổi sớm. Cái giận của tôi ném vào cây cỏ loăng xa rồi mất hút. Cây cỏ vẫn im ĺm. Tôi đang nói với ai đây? Không một tiếng vọng từ phía bên kia. Không ai trả lại cái Tôi đầy sân hận của ḿnh đă ném đi làm tôi có cảm tưởng như ḿnh không có điểm tựa, không có tấm gương soi lại chính ḿnh để biết ḿnh là ai, mặt mũi ra sao trong giây phút đó.
Càng bực ḿnh, tôi càng tấn công cây cỏ hăng say hơn. Xác “địch” đă chất thành đống mà vẫn chưa có “tên” nào đáp lại cái Tôi của tôi đă phóng ra. Bực ḿnh, tôi lầm bầm mắng tiếp. Không có tiếng trả lời, nỗi bực bội của tôi càng chồng chất! Ánh nắng đă lên cao. Mặt trời uy dũng thế kia mà cũng chỉ dội những tia nắng vàng yếu đuối. Tôi là ai? Một người đă ngự trị cả khu vườn và cây cảnh sáng hôm nay. Một người chiến thắng thiên nhiên hay chỉ là một kẻ bại trận v́ bị thiên nhiên hắt hủi. Tiếng chim thức giấc đang ca khúc khải hoàn cho tôi hay đang nói lời rầu rĩ cho một thằng Tôi vừa nằm xuống?!
Một khoảng yên lặng mênh mông quyện lấy khu vườn. Tôi thèm một một sự trả lại. Tôi thèm được nh́n cái Tôi của tôi đang mất hút trở về. Tôi tha thiết cần một sự lên tiếng, cho dẫu đó chỉ là lời chanh chua từ phía khác. Vẫn lặng im. Tôi bỗng sợ. Sợ sự hiện sinh chỉ có một chiều. Sợ sự hiện hữu đóng băng như gỗ đá. Sợ cái Tôi của ḿnh lạc lơng và tan biến trong hư vô. Sợ tôi không biết tôi là ai để nhân danh thân xác nầy trong những giờ sắp tới. Tôi muốn gào lên để xác nhận sự hiên diện của ḿnh. Tôi sợ cô đơn...
Nhưng may quá, sản phẩm “chống cô đơn” của con người trong thế kỷ nầy đă kịp thời cứu viện: Tiếng chuông điện thoại cầm tay trong túi chiếc áo khoác của tôi vắt trên cành cây đă lên tiếng. Tôi lại nghe tiếng “tôi” đằng kia và tiếng tôi đằng này đáp lại. Mọi chuyện trở lại “b́nh thường” và tôi vẫn là tôi.
B́nh thường! V́ tôi nghĩ rằng tôi đang có bạn, có ít nhất là một con người đang tâm sự với tôi, nếu không hiện diện cười nói bên nầy th́ cũng đang thở ở đầu dây bên kia.
Càng ngày, phương tiện liên lạc giao thông càng phong phú th́ con người càng sợ cô đơn. Đặc biệt xă hội Tây Phương th́ tâm lư “sợ cô đơn” và “chống cô đơn” càng thể hiện mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Mỗi cá nhân đều có ít nhất là ba, bốn cách chống cô đơn trong số nhiều phương cách khác nhau.
Cô Jenny người hàng xóm của tôi sáng nay ra vườn sau để hút thuốc cũng lên tiếng phàn nàn là cảm thấy “cô đơn” (lonely), mặc dầu cô ta có phôn nhà, phôn tay, phôn văn pḥng, phôn công cộng và cô ta có mạng lưới website, email và TV mở suốt ngày đêm. Cô ta c̣n có xe hơi đời mới, xe hai bánh Honda, thuyền du lịch để sẵn ở nhà. Thế mà sao Jenny vẫn không thấy thỏa măn v́ sự cô đơn vẫn đeo đẳng lấy cô. Liên lạc bằng phôn th́ hời hợt như pháo nổ. Nổ rồi lại im. Điện thoại gác lên giá rồi th́ khoảng không lại đến. Email, website khi rút lui khỏi màn ảnh rồi th́ chỉ c̣n một khoảng trống nhợt nhạt hay đen ng̣m, vô nghĩa trên mặt kiếng. Jenny cứ chờ đợi người ở đầu giây bên kia hay kẻ nào đó ngoài ḿnh sẽ làm cô cảm thấy bớt cô độc, nhưng thực tế là chỉ làm cho cô cảm thấy khoảng trống vắng trong ḷng ḿnh lớn dần, có khi cái bóng lạnh lẽo ấy chụp lấy cả đời cô.
Cô đơn là một trạng thái tâm lư khi cái Tôi hiện ra sừng sững nhưng không biết để nó vào nơi đâu. Không có người chăm sóc săn đón nó; không một nơi nào an trú cho nó. Cái Tôi mất chỗ dựa, lạc loài, nên con người cảm thấy cô đơn.
Khi làm vườn, tôi kiếm một nhánh cây để móc áo khoác và t́m một chỗ tựa cho cái Tôi của ḿnh.
Và cũng từ đó, tôi hay nh́n tôi trên gốc cây. Cái Tôi ở đó ít bị quần thảo giữa phong ba của cuộc sống. Cái Tôi đơn sơ, trong suốt và tĩnh lặng như cái Tôi Uyên Nguyên chỉ có trong khái niệm thuần lư. Càng vật lộn với thực tế “phù trần” cái Tôi càng được định nghĩa, h́nh thành và tạc tượng thành những “cái Tôi không phải là tôi”.
Ư nghĩ về sự vắng bóng cái Tôi làm tôi liên tưởng đến cái ṿng tṛn vô kỷ vô tha của bức tranh “Chăn trâu học Phật” cuối cùng giữa mười bức tranh đánh vào cái ngă mạn, ngă chấp, ngă kiến, ngă vọng... trong Thập Mục Ngưu Đồ. Khi con trâu và kẻ chăn trâu biến khoảng cách chủ thể và đối tượng thành một ṿng tṛn rỗng không là ngày cái Tôi bại trận.
Nói một cách công bằng th́ cái Tôi là kẻ tuẫn đạo cho kiếp làm người. Mỗi Con Người có thể bị tù ngục giam cầm tại một nơi nào đó mà thôi, nhưng Thằng Tôi (hay Con Tôi) có thể cùng lúc bị phân thân đày ải suốt mấy tầng địa ngục. Nhẹ sơ sơ th́ cũng là nỗi bực ḿnh về cú hẹn trễ giờ, người thân đi học đi làm về muộn, gặp đứa bạn không chịu cười tṛn môi. Nặng kư hơn một chút có thể là sự xung đột gia đ́nh, láng giềng xă hội. Và nghiêm trọng nữa là sự bất măn, tiếc thương, hối hận, đau buồn suốt đời không nguôi ngoai như sự ly biệt vĩnh viễn người thân, thù hận không hóa giải, mất mát không đền bù... Cái Tôi sẽ bị đày ải chung thân không có ngày phóng thích. Con người vật lư vẫn sống, vẫn ăn, vẫn ngủ ở trần gian nhưng cái Tôi đă bị đóng đinh ở vô giáng địa ngục A Tỳ! Cái Tôi thoạt nh́n th́ bay bỗng như con diều lộng gió nhưng thật t́nh là đang bị buộc vào sợi dây của gă chơi diều. Cắt đứt sợi dây, diều rơi xuống. Thật ra bay hay rơi chỉ là một ư niệm chủ quan. Nhưng khi con diều không bị ràng buộc bởi sợi dây từ phía chủ thể đóng đinh từ phía dưới đất, chính là khi nó được hoàn toàn giải phóng và an nghỉ.
Đạo Phật được xem là đạo giải thoát v́ không bị ràng buộc bởi thần quyền hay thế quyền. Ai cũng có quyền tự do tự ḿnh thắp đuốc lên mà đi để vươn tới chỗ có “cái Tôi của ḿnh như cái Tôi của ông Phật”. Mà cái tôi của ông Phật là một quá tŕnh cởi bỏ để tiến tới hư không tự tại và tuyệt đối.
Nắng đă lên rồi mà tôi vẫn c̣n nh́n ḿnh nơi gốc cây. Một sự trống vắng hạnh phúc nhưng tôi không dám nghĩ hay sờ đến nó v́ sợ nó tan đi như giọt sương trời!
Tôi muốn nói lên lời cảm tạ nguồn hạnh phúc nh́n ḿnh nơi gốc cây, nhưng trở thành “vô ngôn” v́ chẳng có lời nào trọn vẹn. Ngay cả khi nghĩ đến lời cảm tạ sau mỗi lần đọc kinh Phật hoàn măn:
Nguyện đem công đức nầy
Hướng về khắp tất cả
Đệ tử và chúng sanh
Đều trọn thành Phật đạo.
... Ngă đẳng dữ chúng sanh!
Tại sao bốn phương trời lồng lộng của công đức đang tỏa chiết giữa Đại Ngă mà vẫn c̣n mất công hướng về cái Tiểu Ngă – dù là “Ngă đẳng” th́ cũng vẫn c̣n trói buộc vào cái Tôi. Tôi nh́n ḿnh nơi gốc cây và tự hỏi: “Tại sao?” Rồi tự trả lời: “Tôi ơi, ở hay về?!”

Trần Kiêm Đoàn


 

tôn giáo - phật giáo