ANH TRỞ VỀ HÓA ĐÁ PHÍA BÊN TÊ…

Trần Kiêm Đoàn

 

Text Box: Nhạc sĩ Nguyễn Xuân An và phu nhân Huỳnh Thị Hiền đang song ca. Tháng 6 - 2007

Nhạc sĩ Phương Anh Nguyễn Xuân An của Huế vừa qua đời.  Có lẽ rất ít người biết Phương Anh là “ca hiệu” của Nguyễn Xuân An khi anh c̣n đi học.  Thế nhưng người viết những ḍng nầy “biết tỏng” v́ chính hắn là tác giả của tên gọi nầy khi An “để ư” đến cô nàng tên Phương ở Thành Nội Huế mà “người đau khổ gieo sầu không hay…!”  An có vẻ thích thú với tên tôi đặt cho chàng mỗi lần lên sân khấu.  Chính tôi là… thủ phạm đưa Nguyễn Xuân An lên sân khấu đồng quê và anh… bị nổi tiếng ở vùng quê hương Hương Cần quưt ngon nhất nước.

            Thuở ấy, Nguyễn Xuân An quê ở An Thuận nhưng gia đ́nh lại dọn lên ở Thành Nội, trên con đường Nguyễn Thành có ba tụ điểm đầy tính… lịch sử nhất xứ Huế:  Cửa Đông Ba, Chợ Xép và Cống Lương Y!  Quê tôi là làng Liễu Hạ, phải ngang qua Hương Cần, dọc theo con sông Bồ xanh mướt mới đến làng An Thuận.  Đặc sản của làng An Thuận là cốm.  Cốm An Thuận ngon tới cỡ nào th́ tôi chỉ c̣n một ấn tượng mơ hồ.  Nhưng nh́n lại kho tàng kỷ niệm ấu thời tôi lại cảm thấy sợ như một “hội chứng hậu chấn thương.”  Bởi đă có nhiều lần mấy chú thanh niên Liễu Hạ làng tôi đánh lộn dàng trời với thanh niên An Thuận làng Xuân An v́ cứ mỗi lần thấy mấy cô nường An Thuận gánh cốm lên làng tôi bán, các chú lại tinh nghịch đón đường hát: “Hỡi cô bán cốm hai lu.  Để cho tui gởi… con cu về cùng!”  Thế hệ “gởi c…” ấy hôm nay chẳng c̣n ai.  Tất cả đă rủ nhau đi về đất.  Trăm năm chỉ c̣n lưu lại một thoáng cười cợt, đùa vui.  Tất cả đều tan đi, mất dấu; chỉ c̣n lại niềm vui là bất tử.  Ngày thế hệ chúng tôi lớn lên, làng xóm lặng ḿnh trong chinh chiến.  Chẳng c̣n ai có đủ nụ cười gởi gắm cho ai.  Những lu cốm và những nàng bán cốm hai lu làng An Thuận điểm nụ cười đồng quê cũng phôi pha dần thành kỷ niệm ấu thời.

            Năm 1962, khi tôi bắt đầu làm liên đoàn trưởng GĐPT Liễu Hạ, An nhận lời làm trưởng ban văn nghệ cho đơn vị GĐPT.  Anh không sinh hoạt thường xuyên mà chỉ xuất hiện hát sân khấu do chúng tôi dựng lên trong những dịp rằm to, vía lớn.  Chương tŕnh văn nghệ đồng quê diễn ra thong dong và thông thoáng với những sân khấu lộ thiên. Khán giả là dân làng, dân xă đủ mọi thành phần trẻ già lớn bé lũ lượt rủ nhau đứng trước sân khấu.  Sân khấu thường được xây dựng bằng những chiếc bàn dài học tṛ mượn ở trường học trên những cánh đồng trống lộng gió, ngập ánh trăng sau vụ mùa Đông Xuân.  Thế nhưng sân khấu dă chiến vẫn có màn chính, màn phụ và màn gió cánh gà rất quy cách và mỹ thuật.

            Nguyễn Xuân An là ca sĩ cây nhà lá vườn vừa hát vừa đệm đàn guitar tuyệt vời đầu tiên ở quê tôi đă hát hàng chục bài xen kẻ các tiết mục khác trong cùng một chương tŕnh văn nghệ mà khán giả vẫn cứ vỗ tay rào rào hô: “Nữa! Nữa! Hát nữa”  Tiếng hát của An quá mượt mà, phong phú và lôi cuốn trong những bản tân nhạc có hơi hướm dân ca thuở đó như T́nh Nước Duyên Trăng, Ḥ Kéo Lưới, trích đoạn Trường Ca Ngày Trọng Đại… đă làm cho khán giả bảy làng thuộc xă Hương Cần và các làng lân cận ái mộ nhiệt thành.  Nghe rồi c̣n ưng nghe nữa!

            Ngày đảo chánh 1 tháng 11 năm 1963, tôi và Nguyễn Xuân An c̣n bị tạm giam trong lô cốt quận Hương Trà cũng v́ ở trong Ban Huynh Trưởng GĐPT Liễu Hạ.

            Sau 1963, Nguyễn Xuân An chuyển hướng ít hát nhạc t́nh mà hát Ca Khúc Da Vàng của Trịnh Công Sơn, nhạc quê hương của Phạm Thế Mỹ, Tâm Ca Phạm Duy và nhiều nhạc phẩm làm ấm lên t́nh quê hương đất nước và niềm tự hào dân tộc trong phong trào Du Ca đương thời.  Rất có thể chủ quan, nhưng trong đời, tôi chưa nghe ai hát những bản Đại Bác Ru Đêm, T́nh Ca Người Mất Trí… hay hơn Nguyễn Xuân An trong thời kỳ c̣n đi học.  Hay và ngọt ngào nhất là bản Thương Quá Việt Nam của Phạm Thế Mỹ.  Sau nầy, có dịp về thăm Việt Nam 4 lần, lần nào cũng được nghe An hát trong tiệc thân hữu tại nhà riêng của Năm Đồng.  Lần chót tôi được nghe An hát Thương Quá Việt Nam là vào một chiều mưa đầu tháng 6 năm 2007.  Buổi tiệc thân t́nh có cả Năm Đồng, Phan Thị Châu, Phan Công Trinh, Trương Hoàng Thanh, Nguyễn Trung Dân, Quốc Thái, Đoàn, Lê… Cũng trong dịp nầy Xuân An và hiền thê, chị Hiền, hát chung với nhau những bản nhạc ḥa âm rất chi là “phu xướng phụ tùy”.

            Trở lại Huế xưa… Sau những năm đầy biến động, An bỏ Huế vào Nam, theo học trường Đại Học Vạn Hạnh.  Giữa thập niên 1966, Nguyễn Xuân An trở lại Huế với một tư thế khác.  Anh hát nhạc cộng đồng, nhạc tranh đấu và có những “đêm không ngủ”, An phụ trách nguyên cả chương tŕnh hát nhạc đấu tranh tại giảng đựng C và Tổng hội Sinh viên Huế.  Tôi vẫn là khán giả đi dự các buổi tŕnh diễn của An, nhưng tôi “mất” An từ đó.  An mỗi ngày một nổi tiếng trong giới thanh niên, sinh viên học sinh của cả miền Nam đồng thời với Tôn Thất Lập, Nguyễn Phú Yên, Miên Đức Thắng… trong khi tôi lại e ngại tránh xa những người nổi tiếng có lẽ v́ bản chất nông dân “vườn rau ao cá”, không đủ can đảm mượn hào quang của người khác để thắp sáng mặt ḿnh.  Trong tôi, Nguyễn Xuân An là một ca sĩ có giọng ca thiên phú, mượt mà, truyền cảm rất độc đáo.

            Vắng đi gần 30 năm, trở lại quê nhà, tôi gặp lại Nguyễn Xuân An vào năm 1992 tại nhà Năm Đồng, vợ chồng người cháu ruột.  H́nh như cái giao t́nh “T́nh Lúa Duyên Trăng” gác chân lên nhau nằm ngủ dưới trăng đồng quê với An thuở nào chỉ c̣n lăng đăng khói sương trong tôi và cả trong An, có lẽ.  Thời kỳ này, Nguyễn Xuân An đă trở thành một nhạc sĩ với những bài hát do anh sáng tác có giai điệu tha thiết, tài hoa.  Hai bản nhạc do An sáng tác được phổ biến nhiều nhất là bản về “vị đắng cà phê…” và đặc biệt là bản nhạc “Tạm Biệt Huế” phổ thơ Thu Bồn.  Thơ Thu Bồn về Huế đă như một ḍng chảy âm thầm mà sâu lắng; nay kết hợp với giai điệu ray rứt buồn, miên man nhớ của Xuân An làm cho người nghe mường tượng một ḥn vọng phu vừa hóa đá của cảm xúc vừa đi về phía… bên tê:

 

“… Nhịp cầu cong và con đường thẳng
Một đời anh t́m măi Huế nơi đâu 
Con sông dùng dằng con sông chảy ngược
Sông chảy vào ḷng nên Huế rất sâu

Tạm biệt Huế với em là tiễn biệt
Hải Vân ơi xin người đừng tắt ngọn sao khuya
Tạm biệt nhé với chiếc hôn thầm lặng
Anh trở về hoá đá phía bên kia”.

Xuân An ra đi ngày 25-10-2007 ở tuổi 62 tại Sài G̣n.  An hơn tôi một tuổi.  Ở tuổi nào mà đi măi không về th́ cũng có người cho là quá sớm và như Hemingway th́ cho là quá muộn… thế thôi – quá ngọ em về hơi muộn, quá khuya em đến chưa tàn –  Những anh chị em thế hệ chiến tranh Việt Nam lần lượt ra đi. Những ly rượu nửa cạn, nửa đầy giở cuộc. Nhắc đến ca nhạc sĩ Nguyễn Xuân An là nhắc đến bản trường ca của cả một thế hệ. Tôi ở bên nầy biển, không đến tiễn bạn ra đi, nhưng rồi ai cũng sẽ gặp lại trong một ngày “hóa đá phía bên tê”.  Chúc Xuân An sẽ gặp bạn hiền Thành Nội Nam Giao – như Phùng Quán, như  Hẳi Bằng, như Trịnh Công Sơn, như Bửu Chỉ, như Thái Ngọc San, như Tôn Thất Văn… – trong cuộc hẹn hôm ni và mai tê trùng trùng duyên văn nghệ: V́ “Ngh́n năm sỏi đá cũng c̣n có nhau” mà!

 

Trần Kiêm Đoàn

New Castle đêm Halloween 2007

 

kư sự / hồi ức

 

 

1