TRẦN KIÊM ĐOÀN

 

BÁNH TÉT ĐINH HƯƠNG HUẾ
 

          Thế giới loài người có vẻ như vừa thức dậy, vươn vai làm bạn với nhau trên đường từ thế kỷ 20 bước sang thế kỷ 21. Sự phát minh những phương tiện truyền thông đại chúng như điện thoại, vi tính, điện thoại thông minh, máy thu h́nh điện tử và các trang mạng xă hội đă làm cho hành tinh xanh nầy dần dần có khả năng biến thế giới thành một “làng địa cầu”. Như ngày xưa từ đất Việt qua Tây đi tàu thủy phải mất chừng 3 tháng; ngày nay đi máy bay chỉ mất một ngày và tương lai chỉ tính bằng giờ. Rất có khả năng 7 tỷ người và 150 quốc gia, càng ngày, càng xem nhau như người xóm trên, xóm dưới.

Con người từ nhiều vùng đất trên thế giới làm quen với nhau tự nhiên qua nhiều cửa ngơ và phương tiện. Nhưng phương tiện đơn giản mà dân tộc nào cũng sẵn có trong tầm tay là món ăn: Ca ri Ấn Độ, bún phở Việt Nam, kim chi Đại Hàn, sushi Nhật Bản… Và cũng như Huế, mỗi vùng có riêng đặc sản món ăn: Bánh khoái Thượng Tứ, cơm hến Đ̣ Cồn, mắm ruốc Thuận An, cốm rang An Thuận.

Trong kho kư ức của mỗi người, ai cũng có những ấn tượng đậm nhạt khác nhau về một đối tượng trong một hoàn cảnh nào đó. Như đ̣n bánh tét là h́nh ảnh chiếm ngự hết cả không gian kư ức trong tôi mỗi lần Tết đến. Đ̣n bánh tét “Đinh Hương” gắn liền với khúc ruột của bà mẹ quê trong tôi. Mẹ có mặt khắp nơi trong mọi hoàn cảnh và động tĩnh của cuộc sống. Chiến tranh, ḥa b́nh, khổ nhục, vinh quang, gian nan, hạnh phúc… mẹ vẫn là suối nguồn bất tận cho dẫu mẹ không c̣n bên con trong chặng đời c̣n lại. Phải chăng hạnh phúc v́ mất mà c̣n chứ không phải c̣n mà mất.

Tôi rời quê hương năm 36 tuổi và qua Tết nầy là 70 lần… Xuân – Bính Tuất – trắng xóa Thu Đông với nửa đời quê mẹ, nửa đời quê người. Nhớ về những kỷ niệm yêu dấu một thời nơi làng cũ, cứ mỗi lần Tết đến, sinh hoạt rộn ràng và sống động nhất trong gia đ́nh tôi là gói bánh tét. Mẹ tôi là điển h́nh của một bà mẹ quê Việt Nam: Bương chải quên ḿnh nơi đồng chua nước mặn cho đàn con khôn lớn “không hơn thiên hạ cũng bằng thá gian”. Nói là nông dân, chứ thật ra là mẹ làm đủ nghề. Loay hoay tất bật với việc làm ruộng nhưng khi lúa đă cấy xong, mẹ tôi thành người làm vườn. Từ việc chăm sóc những cây trái cho đến vườn rau; từ việc nuôi tằm bán kén cho tới việc nuôi heo, thỏ, gà, vịt tất cả đều do một bàn tay mẹ lo toan để nuôi bầy con sáu đứa sớm mồ côi cha. Tôi là con trai út nên được mẹ truyền đủ nghề “cá trê húp nước”, không dấu một thứ ǵ. Bởi vậy, từ nhỏ có lẽ tôi là thằng nhóc duy nhất ở làng biết nuôi tằm từ khi bướm giống giao phối cho tới ngày kén chín vàng hươm đem bán cho các “Bà Xơ” ở làng đạo Dương Sơn. C̣n nữa, từ thuở nhỏ biết chạy nhảy, rong chơi, tôi đă được mẹ giao cho việc “cột lạt” bánh tét. Không biết miền Bắc, miền Nam và các nơi khác gọi việc dùng dây mỏng để buộc cho chặt các đ̣n bánh tét vừa gói là ǵ. Nhưng Huế th́ dùng loại dây chẻ ra từ thân một loại cây thuộc ḍng họ tre – cây dang – gọi là “lạt”; và cũng có nơi gọi là sợi lạt, dây lạt, chạc lạt nhưng ngày nay hiếm dùng.

Có lẽ trước khi đi vào những ngơ ngách chi li cái công việc cột lạt của tôi, tưởng cũng nên điểm xuyết một ṿng về bánh tét đinh hương.

Theo truyền thống nông nghiệp từ đời nào, làng tôi cũng như hầu hết những nơi khác trong vùng, mỗi năm có hai vụ lúa là Hè Thu và Đông Xuân. Vụ Hè Thu gặt vào tháng Tám nên muốn để dành lúa gạo cho Năm Mới, ngày Tết th́ phải tính từ vụ mùa nầy. Mỗi năm, mẹ tôi dành ra một sào ruộng để trông nếp đinh hương. Nếp cũng như gạo, có nhiều giống và nhiều loại, nhưng loại nếp mẹ tôi để dành nấu xôi và gói bánh tét là nếp “đinh hương”. Ở miền Bắc và miền Nam Việt Nam có nếp Hương là loại nếp thơm. Ở miền Trung, vùng Huế có nếp Đinh thơm nhất. Nhưng khi vào tay mẹ tôi th́ thành nếp đinh hương. Đây là loại nếp trắng, hạt tṛn, rất thơm và dẽo. Khi lớn lên, cầm những đóa hoa đinh hương nhỏ nhắn, màu trắng, với mùi thơm d́u dịu làm tôi liên tưởng tới mùi nếp tỏa ra từ đ̣n bánh tét mới vớt ra khỏi nồi nấu suốt đêm.

Vậy là muốn có nếp đinh hương gói bánh tét cho ngày Tết th́ phải lo liệu gieo trồng từ một năm trước và để dành sau mùa gặt tháng tám.

Cuộc sống có những điều lớn, nhỏ mà ḿnh mặc nhận như là “sự đương nhiên” khi chưa có một hoàn cảnh hay sự khác biệt để so sánh. Những ngày sống bên mẹ ở làng và quanh quẩn trên quê hương, làm sao tôi nếm trải được cảm xúc êm ấm và tṛn đầy bên mẹ hay hồi tưởng không khí Tết để thương nhớ đến quặn ḿnh như những năm tháng sống ở quê người. Có những điều chân quê, đơn giản nhưng đă ăn sâu vào mạch sống của mỗi đời người như quê hương và đ̣n bánh tét. Ba mươi ba năm sống ở xứ người, những ngôi nhà, những chiếc xe sinh hoạt xoay ṿng thay chủ, đổi người; những thành phố khắp nơi trên mặt địa cầu ghé đến rồi đi và rơi dần vào quên lăng. Nhưng những đ̣n bánh tét của một thời trên quê mẹ vẫn theo tôi, cứ mỗi mùa Tết về “đến hẹn lại lên”. Nó chẳng những không già nua hay phai cũ với thời gian mà vẫn ngọt ngào trong trong khẩu vị, tươi mới trong h́nh ảnh và ngập tràn trong cảm xúc. Khái niệm “ngon” là một sự sáng tạo nghệ sĩ nhất của loài người không phân biệt.

Mỗi năm, cứ vào giữa tháng chạp âm lịch là mẹ tôi lo xay lúa nếp, rồi giă gạo nếp trắng phau. Nếp là nguyên liệu chính để gói bánh tét nhưng một đ̣n bánh tét được ưa chuộng nhất – theo chút ít trải nghiệm của kẻ viết những ḍng nầy – phải có ít nhất là tay gói khéo, vật liệu tươi ngon và điều kiện củi lửa nấu nướng đầy đủ. Nói theo kiểu “tay nghề” hơn một chút th́ cần hội đủ các yếu tố chính và phụ có chuẩn bị như: (1) Nếp đinh hương có trộn chút muối, dầm nước qua đêm rồi vút sạch và để ráo nước; (2) đậu xanh bỏ vỏ ướp nhuyễn với gia vị; (3) thịt mỡ heo tươi; (4) lá chuối sứ không già, không non; (5) lạt giang tước mỏng; (6) nồi nấu lớn nhỏ tùy theo số lượng nhưng không chặt quá và lư tưoioỉng nhất là nồi đồng, nồi gang; (7) củi giữ lửa đều và đủ để nấu liên tục suốt đêm.

Tuy có nếp ngon th́ hứa hẹn có bánh ngon đă đành, nhưng tính chất ngon trong nghệ thuật ăn uống c̣n tùy thuộc vào vẻ đẹp trang nhă, hương vị thanh tao và mức độ tiện dụng. Một đ̣n bánh tét đẹp cũng như h́nh ảnh một người con gái đẹp: Thon thả nhưng không gầy; lớp áo ngoài đơn giản mà thanh tú; thể chất vừa tầm, không lùn, không cao, không ỏng eo, vá víu.

Nếp đinh hương đem gói bánh tét sẽ cho mùi thơm và độ dẽo mềm tuyệt hảo. Nhưng lá gói bánh tét “độc chiêu” th́ nhất định phải là lá chuối Sứ. Chuối có nhiều loại, mỗi loại có một kiểu cách lá khác nhau. Chuối ở các miền quê quanh xứ Huế có thể kể mấy loại thường trồng là: Chuối sứ, chuối bà, chuối cau, chuối mốc, chuối tiêu, chuối đá, chuối ngự… Nhưng chỉ có lá chuối sứ là được ưa chuộng nhất để gói bánh tét v́ chất lá mềm dẽo, thân lá bảng lớn, mùi vị khi nấu ḥa hợp với mùi nếp chín thành thơm dịu, tiết sắc xanh tươi nhạt bao quanh lớp ngoài của đ̣n bánh và giúp kéo dài độ chín mềm của bánh. Bánh Tét nhà tôi có khả năng kéo dài “sức sống” cho đến lễ đấu năm vẫn c̣n đơm cúng được.

Khác với hầu hết các nhà khác ở làng thường gói bánh sớm, nhà tôi gói bánh tét vào ngày 29 âm lịch (tháng đủ). Việc gói bánh thường kéo dài suốt ngày và bánh sẽ được nấu suốt đêm cho đến sáng 30 là vớt ra, kịp cúng “cỗ rước” chiều cuối năm và lễ Giao Thừa.

Ngày gói bánh tét ở nhà tôi thường diễn ra như một “lễ hội nhỏ”. Trên bộ phản là vật liệu gói bánh tét bày la liệt. Trung tâm là cái nốn (nong) lớn bằng sải tay để gói bánh. Những cuộn lá chuối Sứ đă hơ lửa cho mềm dẽo được chiếu cố đầu tiên. Mẹ tôi trải lá chuối hai lớp nằm phẳng, đổ nếp trên lá như h́nh vồng khoai. Tạo một đường rảnh trên chóp nếp để bỏ đậu, thịt mỡ heo chạy dọc theo chiều dài đ̣n bánh. Người gói bánh có tay nghề là phải biết gói, biết đùm như thế nào để cho lớp nhụy nằm giữa đ̣n bánh tét phải tṛn trịa và nằm giữa trung tâm, để khi tét ra thành lát bánh, nh́n cân đối như một đóa hoa măn khai: Quanh lớp vỏ ngoài viền màu xanh rất mỏng của lá chuối. Cả đài hoa là lớp nếp chín trắng ngà, ṿng nhụy vàng tṛn trịa nằm ở giữa. Mỗi lát bánh tét khi được cắt mỏng đặt lên dĩa là h́nh ảnh một cái hoa trà đại đóa màu trắng, nhụy vàng. Muốn được một “h́nh hài” đẹp đẽ như thế, chiếc bánh phải là đ̣n bánh. Nghĩa là tất cả phải được gói như một chiếc đ̣n có thân lớn cỡ một ṿng tṛn kết nối bằng hai ngón tay cái và hai ngón tay trỏ. Chiều dài của một đ̣n bánh tét thường không có tiêu chuẩn giới hạn nào cả. Tuy nhiên, các bà Huế thường có một kiểu “luật bất thành văn” là dài bằng cổ tay. Nghĩa là dài bằng từ cườm tay tới khuỷu tay của người lớn. Ngoài ra khi đ̣n bánh đă gói xong, việc buột dây cũng đ̣i hỏi một công phu đầy khéo léo.

Muốn có một đ̣n bánh tṛn trịa, đẹp và khỏi bị “ỏng eo” khi nấu chín do vật liệu có khuynh hướng nở to th́ lạt buộc phải vừa tầm không chặt mà cũng đừng lỏng lẻo. Khoảng cách các nuộc lạt chạy dài suốt đ̣n bánh không quá thưa hay quá dày. Tôi thường dùng độ dài “hai lóng tay” tuổi mười ba của ḿnh thời đó làm tiêu chuẩn. Hiện tượng thông thường là: Cột chặt bánh bị eo; lỏng lẻo bánh bị vô nước. Dây buộc bánh lư tưởng nhất là sợi lạt mỏng chẻ ra từ cây dang. Anh Thiện của tôi là người có “hoa tay” đáng nể chẻ sợi lạt dang. Anh nâng niu chẻ và tước mỏng từng sợi lạt giang dài đủ quần hai ṿng quanh đ̣n bánh, bó lạt giang thường nhiều hơn cần dùng đă được chuẩn bị từ mấy hôm trước.

Ngày gói bánh, mẹ tôi vừa đóng vai người thợ cả thực hiện công tŕnh vừa là người điều binh khiển tướng cho mấy chị em chúng tôi không ai rơi vào cảnh tay không. Suốt cả thời kỳ tuổi trẻ ở làng, cứ mỗi ngày áp Tết, tôi là “thằng giỏi” cùng với anh Thiện chuyên cột bánh tét cho mẹ. Đ̣n bánh tét mẹ tôi gói, anh em tôi cột th́ chẳng biết ở làng có nhà nào gói bánh đẹp hơn không. Nhưng phải nói “đại ngôn” một chút là suốt hơn 30 năm ở Mỹ đủ mặt người Việt tứ xứ này, tôi chưa thấy mẩu bánh tét nào ở nhà hay bày bán ngoài tiệm có h́nh dáng và dây buộc “ngang cơ” hay vượt được đ̣n bánh tét mẹ tôi gói.

Người Trung Hoa mang cả một truyền thống văn hóa và những mảng lễ hội tô đậm bóng h́nh đất nước của họ tới những vùng đất mới. H́nh ảnh tượng trưng là các khu phố Tàu (China Town) tại các thành phố lớn Âu Mỹ. Người Việt Nam là lớp người nhập cư vào đất Mỹ son trẻ nhất vào những năm sau 1975. Phải cần một khoảng thời gian tính bằng thế hệ (trung b́nh 30 năm) để h́nh ảnh văn hóa của một dân tộc h́nh thành và trưởng thành trên vùng đất mới. Và có thể nói bánh tét, bánh chưng là những sản phẩm văn hóa lễ hội đầu tiên xác định sự khác biệt giữa người Việt Nam và người Trung Quốc trước mắt cộng đồng thế giới. Trong hai vế câu đối Tết nổi tiếng ngỡ như rất Việt Nam khi c̣n ở trên quê nhà: “Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ. Nêu cao, tràng pháo, bánh chưng xanh” th́ chỉ có bánh chưng xanh là h́nh ảnh thuần Việt phân biệt Ta với Tàu khi ra nước ngoài tương giao với một xă hội đa văn hóa, nhiều chủng tộc như ở Hoa Kỳ.

Năm thứ hai trên đất Mỹ (1983), khi cuốn lịch Tây thay block mới, trời âm u mùa Đông và những đám cây “cải trời” trăi thảm vàng rực rỡ trên đồng cỏ như những luống cải vàng trước sân nhà của Mẹ ngày xưa, tôi lại cảm thấy ḷng xôn xao trong âm thầm và chợt nao ḷng tưởng về mùa Tết. Với một đại gia đ́nh có bầy con cháu đang ở lứa tuổi măng non tiểu học, những ngày sau Tết Dương lịch năm thứ hai ở Mỹ, tôi đưa ra một ư kiến làm nhiều người nghi ngờ là chuyện đùa. Đó là việc tôi sẽ gói bánh tét cho ba bốn gia đ́nh cùng “ăn Tết”! Hầu hết mọi người chỉ biết tôi là một người làm nghề thầy giáo ở Việt Nam và đang đi học ở Mỹ, chẳng dính dáng ǵ đến bếp núc th́ làm sao mà gói bánh, nhất là loại bánh “nhà nghề” như bánh tét. Nhưng rồi… trăm nói không bằng một làm. Thú vị nhất là khi đi mua vật liệu gói bánh tét với nhà tôi tại các chợ Á Đông khá nhiêu khê làm tôi nghĩ đến một danh từ mới là “Bánh tét liên hiệp quốc” thay cho “bánh tét đinh hương Huế”! Thật vậy, chúng tôi đă mua nếp Thái Lan, lá Mexico, đậu Trung Quốc, thịt Hoa Kỳ, dây Việt Nam, ḷ Đại Hàn, nồi Nhật Bản… và c̣n biết bao đồ phụ dụng khác nữa cũng đến từ nhiều nước khác nhau! Một đ̣n bánh tét góp gió mây bốn phương trời như thế th́ không liên hiệp quốc làm sao được.

Tại xứ Mỹ nầy, từ một “thằng út cột lạt bánh tét tại làng quê Việt Nam” thuở nào nay bước lên làm “trưởng công tŕnh gói bánh tét ở Hoa Kỳ” với cả đoàn phụ tá là một bước nhảy vọt vô cùng… hào hứng và hùng hậu của tôi. Này nhé! Kế hoạch dự trù gói mấy chục đ̣n bánh tét với mấy cặp vợ chồng và quan sát viên đứng phụ: Việt 6 vị, Mỹ 2 nàng, Phi 1 cụ, Lào 1 nương nương và Tàu một xếnh xáng. Tôi hơi ngập ngừng một lát lúc đầu tiên. Bóng dáng mẹ tôi với nụ cười tỏa sáng yêu thương trở về trong tâm tưởng làm cho ḷng tôi ấm lên với niềm tự tin vỗ cánh bay vèo vào cuộc. Thế là tôi trải lá, đổ nếp lên, đặt nhụy, cuốn lá thân, đóng lá một đầu, vỗ đều, nén chặt, khép lá đầu kia và cuộn tṛn đ̣n bánh... bằng những thao tác nhuyễn đến nỗi “ḿnh cũng tự phục ḿnh”! Ḷng tự tin cũng có khi đồng nghĩa với trường hợp bị xô lên cỡi lưng ngựa. Lên ngựa th́ phải ra roi, khi vó câu đă dập dồn th́ dẫu muốn hay không cũng phải làm kỵ sĩ. Bà con càng trầm trồ khen ngợi th́ ngựa thồ càng cố vươn lên làm chiến mă. Những trải nghiệm khéo léo tay nghề “học lóm” bao nhiêu mùa Tết phụ mẹ gói bánh tét bây giờ thành ứng dụng. Tôi gói đ̣n nầy đến đ̣n nọ say sưa và nhanh đến nỗi nhóm phụ chùi lá, cột dây… theo không kịp.

Nếu không có những mùa Tết xa quê hương, tôi làm sao hiểu được những đ̣n bánh tét không phải để ăn mà để ngắm nh́n, để liên tưởng tới hàng dang trước ngơ, vườn chuối sau nhà. Nhớ từng nuộc lạt bát cơm thuở nhỏ Quê Nhà và ngày xưa Quê Mẹ trong những thời điểm nhắc nhở cảm xúc thiêng liêng nhất của một trời tâm sự Việt Nam như ngày cúng chạp, giỗ họ, tế làng, ngày Xuân về Tết đến… khi tất cả trong ḷng tay mà hóa ra kư ức. Gói bánh tét mà khám phá ra ḿnh: Hạnh phúc là cái mất mà c̣n chứ không phải là cái c̣n mà mất.

Sacramento, mừng Năm Mới 2016
Trần Kiêm Đoàn
 



kư sự / hồi ức