TRẦN KIÊM ĐOÀN

 

BỜ XANH CỦA HUẾ

          Ba mươi năm xa Huế, về lại, Huế vẫn c̣n xanh. Trong lúc nhiều nơi khác th́ có nơi đă đổi trắng hay hóa vàng. Đổi trắng, v́ quá nhiều ṭa nhà vôi gạch mới mọc. Và, vàng đi v́ khuynh hướng đô thị hóa “diêm dúa” nửa vời.


“Sân khấu” Ngọ Môn
 

Con sông xanh mát thường trôi chảy êm đềm là linh hồn của thành phố. Với Huế, sông Hương không phải chỉ là linh hồn mà c̣n là thể phách tinh anh của thành phố. Núi ấy phải có sông ấy. Sông ấy phải có núi ấy và bầu trời Xuân xanh, Hạ trắng, Thu vàng, Đông tím... mới hội đủ đường nét tạo h́nh cho một tác phẩm tâm ảnh trong ḷng người đi. Phía Nam và phía Bắc, Đà Nẵng và Quảng Trị là hai thành phố đẹp và có thể thay thành phố cũ ra thành phố mới như tái sinh. Đà Nẵng một ngày nào đó có thể đẹp như Hồng Kông. Quảng Trị - Đông Hà có thể đẹp như phố mới. Nhưng Huế th́ khó mà có được một sự thay h́nh đổi dạng tương tự v́ Huế đă định h́nh thành một biểu tượng: Huế tự làm nên Huế mất rồi! Một cặp phạm trù mâu thuẫn và sinh khắc đă làm nên xứ Huế. Ngay điều kiện thiên nhiên và thời tiết cay nghiệt “Tháng tám nắng nám trái bưởi. Giêng hai (lạnh tới mức) cắn tay không ra máu” cũng đă vẽ nên một cảm nhận sinh khắc ngoài tầm thay đổi. Rồi tới cảnh một trú xứ Thần kinh miên mật đến thế mà Huế thơ, Huế mộng; nhưng Huế vẫn “tộng bộng” hai đầu. “Tộng bộng” là một biểu tượng cởi mở thông thoáng, một phong thái tiếp nhận cái mới không cần điều kiện. Nhưng có ai quên được rằng, những người Huế khai phá tiền phong thời chúa Nguyễn Hoàng tiến về Nam là đoàn lữ khách “tới nơi đây đất nước lạ lùng; con chim tê kêu cũng sợ, con cá nớ vẫy vùng cũng run”. Phải chăng v́ thế mà cái đẹp… dễ sợ! th́ chỉ Huế mới có. Huế đă mang số mệnh hy sinh chính ḿnh cho nghĩa lớn của Huyền Trân. Tên gọi cụt ngủn: “Huế, Sịa, Nong, Truồi, Chuồn, Cồn, Hương, Bồ, Dinh, Tṛ, Độn…” đă không làm cho t́nh Huế ngắn đi và đất Huế hẹp lại mà cảm xúc măi dài ra quá tầm một đời người ngắn ngủi. Có một lối sống, lối nghĩ, lối hành xử theo một phong cách riêng gọi là “văn hoá Huế”. Cũng như có một lối gọi tên, phát âm và diễn đạt riêng gọi là “tiếng Huế” hay phương ngữ Huế. Huế toàn ṛn không thể thay bằng một Huế khác như người Việt “Huế xa”… mô đó; không thể thay bằng một người Tây hay người Mỹ trở về! Bà mẹ quê lưng c̣ng tóc bạc, lụm khụm hái mớ rau tập tàng luộc cho con ăn không thể thay bằng một h́nh ảnh “Amy” mô đó… mặc váy đầm, tóc mi-nhon, dắt chó chạy loăng quăng trên đường Thượng Tứ được.

Ba tuần về với Huế vào cuối tháng Ba, khi những cơn lạnh và cơn mưa bất chợt cuối mùa làm Huế vừa già đi, vừa trẻ lại. Tôi đă bắt gặp và cảm nhận từ trong chính ḿnh một chút co ro của tuổi già và một chút tươi mát của tuổi trẻ khi cỡi xe máy Honda chạy loanh quanh khắp các ngă đường quanh Huế và từ làng lên Huế; từ Huế về làng.

Hơn nửa đời sống với Huế, tôi thường tự hào là ḿnh đă thuộc ḷng... từng cái ổ gà trên đường qua Đập Đá, đường về An Cựu, đường xuống Băi Dâu, đường tới Bao Vinh, đường vô Mang Cá, đường ra An Ḥa… hay nhớ rơ màu rêu từng mùa trên những bức tường vôi gạch cổ thành. Thế mà nay về lại, vẫn bị lạc đường hỏi lối loanh quanh. Nghĩa là Huế có mở rộng. Huế thêm nhiều con đường và phố xá lên theo.

Mỗi khi nói đến một thành phố mới, một con đường mới mọc lên thường đồng nghĩa với một khung cảnh thiên nhiên vừa bị biến cải qua bàn tay tái tạo của con người. Tội nhất là những ḍng sông rầu đời tuyệt vọng bởi những công tŕnh khai thác không tiếc thương “t́nh sông nghĩa núi“ của kỹ thuật lạnh lùng. H́nh như càng ngày, văn minh nhân loại càng gắn bó tha thiết với những ḍng sông. Như châu Mỹ trẻ trung hơn châu Âu nên những con sông không bị biến thành những lạch nước quặn ḿnh làm kiểng cho những công tŕnh xây dựng lâu đài. Những ḍng trường giang như Mississippi, American, Colorado ở Mỹ, Wheaton ở Canada vẫn c̣n là những bờ xanh lồng bóng nước như hôm nay. Trong khi đó, những con sông nổi tiếng một thời ở châu Âu, vốn đă lên lăo từ thời Trung Cổ, như sông Seine ở Paris, sông Thames ở Luân Đôn, sông Brisbane ở Úc, sông Danube ở Đức… đă bị những cơn lũ đô thị hóa biến thành những ḍng kênh quặn ḿnh giữa hai bờ thành lũy bê tông và cao ốc. Hy vọng măi sau nầy rằng, mai tê cô Thắm con nhà Huế có về làng, dẫu có lỡ để cho “hương đồng cỏ nội bay đi ít nhiều” th́ cũng vẫn c̣n thấp thoáng đâu đó đôi nét mặn mà của cô gái chân quê.

Dẫu có đi khắp năm đồng bảy đội, tuổi già trở về Huế, vẫn thấy Huế đẹp với những bờ xanh: Bờ sông, bờ suối, bờ ao, bờ hồ, bờ rào, bờ cỏ… Ḍng sông Hương xa tít tắp có thể nh́n thấy trong tầm mắt từ đồi Vọng Cảnh, qua chùa Linh Mụ, chạy dọc theo thành phố, rẽ về Vỹ Dạ, qua ngă Ba Śnh trước khi xuôi về biển. Hai bên bờ sông vẫn c̣n xanh mướt. Ḍng nước xanh, lác đác lục b́nh, đôi cụm lau lách hoang dă vẫn c̣n thấy nhau và những con đ̣ xuôi ngược. Sông An Cựu, Sông Bồ, sông Đào, hồ Ngự… vẫn c̣n bờ xanh với mùa Xuân và dây leo đong đưa với mùa Hạ. Nếu Huế mất những bờ xanh, làng tôi mất những bờ cây dại dọc sông Bồ thân ái có lẽ tôi sẽ mất đi những hoài niệm một thời nhưng vẫn c̣n kéo dài và khắng khít của ngày xưa và bây giờ đă trên 60 năm. Và, trong tâm thức của những người trên 60 tuổi như tôi, đă sống nửa đời ở Huế và một nửa ở quê người, khái niệm về quê hương không c̣n thuần nhất như xưa. Bạn bè sống một đời ở Huế có lẽ khó t́nh chia sẻ nỗi niềm phân chia trong ḷng người có hai bến bờ để tới. Tôi có Quê Mẹ, đó là quê hương nguồn cội đă sinh tôi ra và nuôi tôi khôn lớn một thời. Nhưng tôi cũng có Quê Người, đó là một quê hương khác đă dang tay cưu mang đời tôi và gia đ́nh – giữa lúc cơn băo tâm lư, tri thức và cuộc sống quay cuồng tới đỉnh điểm – mà không cần điều kiện hay sự đổi chác nào. Trong một trạng thái tâm lư “dùng dằng nửa ở nửa về” như thế, những bờ xanh của Huế đă dang tay đón tôi lại. Sự cuốn hút của thiên nhiên đầy tâm cảm là một sáng tạo tuyệt vời của t́nh yêu cuộc sống.

Mùa Xuân năm nay, chúng tôi muốn làm một cuộc du lịch “tùy duyên”. Tùy duyên trong du lịch có nghĩa lấy vui làm chính. C̣n đi đâu cũng được, miễn sao t́m được thú vị và an lạc trên mỗi bước đi. Lần nầy “tùy duyên về Huế”, trong lứa tuổi về chiều ngoài ṿng cương tỏa chân cao thấp, chúng tôi thường đùa rằng, may th́ gặp duyên lành, không may th́ gặp duyên chướng. Về Huế tháng Ba. Nắng chưa rát da rát thịt và thời tiết đă qua những tháng mưa Đông… héo úa tâm hồn! Thời điểm nầy Huế có Festival, mùa Phật Đản và vụ gặt Đông Xuân. Festival với những lễ hội rộn ràng đầy màu sắc, Phật Đản với những thuyền hoa rực rỡ trên sông Hương và mùa gặt năm nay nghe bà con nói được mùa với rau cỏ xanh hơn năm ngoái. Nếu Huế không có những bờ xanh của sông núi, ruộng đồng th́ lễ hội, thuyền hoa, lúa mùa lấy đâu làm chỗ dựa thiên nhiên cho con người núp bóng.

Chúng tôi cũng có mặt giữa những người Huế gần, Huế xa và khách xem từ bốn phương tám hướng trong buổi mở đầu Huế Festival năm 2012. Có thể nói mà không sợ bị cho là đại ngôn rằng, “sân khấu Ngọ Môn” đêm khai hội là một kiệt tác đẹp hiếm thấy có tầm cỡ toàn cầu, v́ đây là dấu tích của một công tŕnh kiến trúc đế vương non hai thế kỷ c̣n đọng lại trước mắt nhân gian. Tôi chỉ thấy cảnh phế tích đấu trường Colosseum thời đế quốc La Mă ở Ư là nơi có thế gây cảm giác mạnh cho du khách v́ lịch sử bi hùng vủa nó. Nhưng Colosseum chưa hề tổ chức… “festival” nên Huế vẫn là nơi xứng đáng cho những lễ hội mang tính văn hóa và truyền thống gây được cảm t́nh yêu mến cho du khách khó tính v́ đă quá từng trăi với bao ngơ ngách địa cầu thời hiện đại.

Lần này tôi về Huế, được gặp lại những người quen, bạn bè ở Huế và từ Pháp, Mỹ, Úc, Canada cùng từ nhiều nơi trong nước “ghé Huế mùa Xuân cho khỏi nóng”. Từ những năm trước, nhiều anh chị em gốc Huế sống xa quê tự động ngồi lại với nhau và góp tay nhau thành một nhóm sinh hoạt từ thiện và văn nghệ, văn hóa Huế gọi là “Huế Xa”. Anh chị em chỉ có một tấm ḷng chung là: “Huế Xa mà không xa Huế.

Chúng tôi ở lại Huế lâu hơn v́ được sống với bà con, bạn bè trong màu xanh mùa Xuân tươi mát của Huế. Buổi trưa đi trên Cầu Mới, nh́n về phía cầu Trường Tiền và cầu Bạch Hổ c̣n ẩn hiện trong màn sương mỏng và nắng mơ phai đầy ẩn dấu như người con gái Huế khi chưa biết “phía bên tê”. Chao ơi là đẹp!
 

Bờ xanh sông Hương

Nấn ná ở với Huế lâu lắm cũng chỉ tới ba tuần. Tôi thích về làng ra sau vườn hái rau tươi luộc chấm tương ngon như ngày c̣n mẹ. Lên thành phố, Huế vẫn c̣n dáng vẻ phố cổ của một thời; có nghĩa là chưa bị biến dạng sau những bóng dáng “đại gia” nửa quê, nửa tỉnh, nửa thị, nửa thành. Huế bây chừ cũng có những nơi cho bạn bè hẹn nhau đầy hương vị như Vỹ Dạ Xưa, Không Gian Xưa, Ven Đồi, Tân Hương Sen, Hoàng Trúc, cà phê Cây Đa Thành Nội, cà phê Thiên Đường.

Về lại Mỹ, nghe tin Huế “nóng như chảo bắp rang” mà tội Huế quá. Bên nầy trời Cali nhớ Huế, chúng tôi bỗng nhớ bạn bè, làng xóm, người thân quen. Chỉ nhớ lại lớp học nhỏ bé của chúng tôi ở trường Hàm Nghi Huế thôi cũng đủ h́nh ảnh để tính đời dâu biển. Gặp lại thầy xưa, bạn cũ tưởng như mới chiều hôm trước thôi mà hóa ra đă gần một đời đi qua.

Bốn thế hệ trường Hàm Nghi Huế: Thất1 - Tứ 1 (1959-63)
(H́nh chụp trước cổng Di Luân Đường - Quốc Tử Giám;
trường Hàm Nghi cũ. Tháng 4-2012)

 

Nhớ nhất là tiếng vọng thời gian “mới đó” thảng thốt mà ngậm ngùi của Huế: Mới đó mà đă 53 năm. Mới đó mà thằng Phúc, thằng Ni, thằng Phụ, thằng Lân, thằng Ḥa... trong lớp đă ra đi hơn bốn chục năm rồi. Mới đó mà cả lớp đều đă lên hàng ông nội, ông ngoại. Mới đó mà thằng Viêm đă có chắt! Mới đó mà thế hệ những đứa học tṛ nhỏ chúng tôi ngày nào nay đă thành những “cụ” già gặp nhau với ít nhiều dáng vẻ lụm khụm và những nụ cười vui buồn vui bay tóc trắng. Và, mới đó mà những nàng dâu Hàm Nghi hương sắc một thời bây chừ hoá ra… đẹp lăo. Các cụ chỉ c̣n biết cố níu lại thời gian bằng tiếng xưng hô “thằng, con, mi, tau…”, của những ngày xưa thân ái cho đă cái miệng (không răng) mà thôi.

Xa Huế, người ta có thể quên những mảnh sống vui buồn, những ngày sướng khổ trong một chặng đời nào đ̣. Nhưng mấy ai quên được những con đường quê hương đă từng quặn ḿnh giữa bao tuồng ảo hóa của thời gian và cuộc thế trùng trùng dâu biển. Càng về già, tâm hồn lại trở thành chơn chất và thanh thản hơn để c̣n thương nhớ những bờ xanh của Huế. Mong Huế c̣n măi những bờ xanh. Màu xanh sớm mai của Huế chính là nền đậm cho Màu tím Huế buổi chiều. Và màu sắc Huế cũng là nhịp cầu thế hệ nối tuổi già vàng phai và tuổi trẻ xanh mướt mượt mà; nối kẻ ra đi và người ở lại – cho dẫu là Huế Xa mà không xa Huế.


Huế - California, tháng Tư đầu mùa Hạ 2012
Trần Kiêm Đoàn


kư sự / hồi ức