Trần Kiêm Đoàn

 

CHUYỆN KHẢO VỀ HUẾ

 

Đôi Ḍng Tự Bạch
Về Huế
Cơm Hến
Bún
Chè Huế
Cơm Âm Phủ
Mắm Ruốc
Ngủ Đ̣
Tâm Huế
Mưa Huế
Mầu Quan San
Tản
Hồi
Hồi Âm
Đoc ckvh_tkl
Tiểu Sử

 

 

Hồi Âm của

Chuyện Khảo về Huế

 

 

Chuyện Khảo Về Huế

 

Lại thêm một người viết “về Huế”.

Người đó là Trần Kiêm Đoàn!

Kể trong ṿng trên dưới một trăm năm, đất nước Viêt Nam đă trải qua nhiều cơn băo lịch sử lớn. Lần băo tố nào... đất Huế cũng lănh hậu quả thiệt hại nhất, đau thương nhất, máu và nước mắt nhiều nhất!  Tâm t́nh của người dân xứ Huế, v́ vậy, mang nhiều u uẩn lắm, nếu không nói là mâu thuẫn, tương phản lạ kỳ!  Cảnh trí Huế “Đẹp và Thơ” với cung điện, lăng tẩm của triều Nguyễn, với nước xanh ngắt của gịng Hương Giang, với thông reo trên các đỉnh núi Thiên Thai, Kim Phụng ...Dân Huế đâm ra lăng mạn, thâm trầm, nói ít mà cảm nhiều.

 Trần Kiêm Đoàn có lẽ là người đầu tiên nói rơ trên giấy trắng mực đen điều “mâu thuẫn rất Huế” này! Nhân nói về tô Bún Ḅ Huế, chàng ta lạm bàn: “...sống kiểu Huế là nghèo mà vẫn muốn sang, vui rộn ră mà vẫn man mác buồn, ngoài mặt phẳng lặng mà trong ḷng dậy sóng, không soi bóng ḿnh trong gương mà soi bóng ḿnh trong đôi mắt của người thương, bè bạn, xóm giềng.” ... “Huế mâu thuẫn từ buổi mới vào đời, đài các từ ngày mới có tên. Tên đất th́ nhỏ như nốt ruồi son: Ô, Rí, Huế... mà tên người lại dài lướt thướt như mái tóc mây dài chấm gót...” Chỉ có chàng họ Trần xứ Huế mới gói ghém cái mâu thuẫn “Huế” Bằng một câu đáng để đời: “Huế quá trầm lặng và chật như cái bể cạn mà phải chứa những tâm hồn băo nổi sông hồ...”

 Dưới ng̣i bút linh động, hoạt bát, khi rỉ rả tâm t́nh, khi vui đùa bỡn cợt, khi lăng mạn, lúc khắc khoải, Đoàn đưa đẩy người đọc đến biết bao nhiêu điều “về Huế”.  Lối viết của Đoàn có một sắc thái khác biệt những cây bút trước Đoàn về Huế! Trước Đoàn, con số những người viết về Huế, nói theo tiếng Huế, là “bắt loạn”, nghĩa là bắt người ta loạn cả trí óc! Xin kể sơ vài tên tuổi lớn:

 

Người Pháp th́ có Cadière là chủ bút biên tập Tạp Chí Bulletin des Amis du Vieux Hue (B.A.V.H.) là một tài liệu rất quư giá hiện nay “ngh́n vàng dễ kiếm, sách kia khôn t́m!” Có những tâm hồn thi sĩ như Henri Guibier (tác giả bài thơ nổi tiếng: Nocturne Sur Le Fleuve Des Parfums), Henri  Cosserat với nhiều bài thơ ca tụng Huế với tâm t́nh của một người Pháp lai, có người mẹ Huế!  Có những triết gia như Foulon với lời nhận xét để đời về Huế là nói: “tóc tang cười nụ, vui mừng thở than” (Le deuil sourit, la joie soupire)!  Lại có sử gia như Charles Patris nhận định về nét hiền triết của các vị đế vương triều Nguyễn trong kiến trúc về lăng tẩm:

   ... ces rois d’Annam très sages,

  qui font sourire la mort

  Au décor

  De familiers paysages

  

  ( Hiền triết thay!  Bao Đế vương xứ Huế

  Khiến Tử Thần bỗng mỉm môi cười nhoẻn

  Giữa tẩm lăng, chốn yên ngủ ngàn thu

  Được trang hoàng bằng cảnh trí thân quen)

         

C̣n phía người Việt viết về Huế, cũng có thể nói là “bắt loạn” và người ta có thể lập hẳn một thư mục. Huế đă trở thành một đề tài chuyên biệt: Lịch sử Huế, Cố đô Huế, Mỹ thuật Huế, Ngôn ngữ Huế, Vua chúa Huế, Chùa chiền Huế, Ca nhạc Huế, Thổ âm Huế, Chuyện tiếu lâm “hoang” xứ Huế, Chửi giọng Huế, Ngâm thơ Huế, Đồ cổ Huế v.v... Kể về tên tuổi của những tác giả viết về Huế th́ chỉ đan cử vài người nổi tiếng như Phạm Quỳnh, Đông Hồ, Tản Đà, Thái Văn Kiểm, Bửu Kế, Phan Văn Dật, Phạm Đăng Trí, Vương Hồng Sển, Lê Văn Hảo, Nguyễn Hữu Ba v.v... và  v.v...

 

Kể từ sau 75, tâm t́nh “Nhớ Huế” cũng dài lê thê đối với những tâm hồn tha hương với các tập san như Tuyển Tập Nhớ Huế của Vơ Văn Tùng (California), Tiếng Sông Hương (ở Washington D.C. của Lê Chí Thảo, ở Dallas Texas của Nguyễn Cúc), Tuyển Tập Phượng Vỹ (ở Houston của Tôn Nữ Quế Hương, ở Toronto Canada của Y La L.K. Ngọc Quỳnh) v.v...

Đương nhiên, Trần Kiêm Đoàn “ăn sau chạy dọi” khi viết về Huế, tội chi mà phải leo lên những ngọn núi Thái sơn về mức độ thông thái, bác học, biên khảo; dại chi mà lội lại trong những gịng sông t́nh cảm thương nhớ của những tâm hồn ướt át!

 Bí quyết viết về Huế của Trần Kiêm Đoàn để tạo ra cho ḿnh một hướng đi riêng biệt ở đâu?

“Mỗi lần nghĩ đến Huế, tôi không biết ḿnh đang về với Huế hay Huế đang về trong tôi... Nếu không có năm 1975, có lẽ tôi sẽ không biết rơ Huế đă về trong tôi tự bao giờ, một cách âm thầm nhưng tự nhiên và mănh liệt...”.

Ch́a khoá mấu chốt là ở đây! Chất liệu về Huế đă sẵn có đồi dào rồi, chúng nằm ẩn trong tiềm thức từ thuở nằm nôi... rồi được tài bồi qua thời gian tuế nguyệt, chả kiếm đâu xa. Chàng Trần Kiêm Đoàn tinh khôn lắm. Viết văn chương, dù là viết cách nào, nhưng với một tinh thần “nhập thể” với đối tượng, th́ đương nhiên sẽ đi thẳng vào ḷng người đọc. Cũng giống như vừa rồi một bà lăo Mỹ 92 tuổi viết hồi kư về cuộc đời trầm lặng của ḿnh - đương nhiên là không được gọt dũa ly kỳ như cây bút chuyên nghiệp - nhưng Warner Bros đă mua với giá bạc triệu!

 

Trần Kiêm Đoàn đă viết về Huế một cách “nhập thể” qua những kỷ niệm về Bún Ḅ Huế, Cơm Hến, Chè Bắp Cồn, Chè Sen Tĩnh Tâm, Mắm Ruốc... Chàng viết một cách say sưa chân thành như là một tín đồ Hồi Giáo đọc kinh Coran! Chàng ta đă chinh phục tôi ngay từ ngọn chưởng đầu tiên đăng trên Tuyển Tập Nhớ Huế với câu mở đầu dí dỏm:

...“Cái thuở ban đầu… cơm hến nớ!... Cơm Hến Huế cũng giống như t́nh cảm của người con gái Huế: Chắt chiu mà hào sảng, đơn giản mà thâm trầm.”

 Trước đây Thạch Lam, Vũ Bằng, Nguyễn Tuân ca tụng Món Ngon xứ Bắc một cách thậm xưng mà anh bạn Hồ Trường An người Nam cho rằng “đía dàng trời”, th́ nay Trần Kiêm Đoàn lại mở hẳn một lối nói thậm xưng khác!

 “...ví dù ở bất cứ phương trời nào, cơm hến cũng là một tấm giấy thông hành t́nh cảm để những người có chút duyên nợ với Huế t́m về nhau mà chan, mà húp, mà nghẹn ngào và rơm rớm nước mắt v́... cay!” (Cơm Hến Huế)

 “Tô bún Huế cũng là một biểu hiện của văn hoá Huế v́ đây cũng là một sự ‘dấy nghĩa’ trong truyền thống nấu ăn khi cho ḅ nổi heo ch́m trong cùng một nồi, trộn lẫn hai tính chất mâu thuẫn ‘ḅ nấu th́ teo, heo nấu th́ nở’ thành một thể hài ḥa...” (Bún Ḅ Huế)

 Nói “đía” như Đoàn th́ các ôn mệ xứ Huế gọi là “nói trạng”. Nhưng đây là một thứ “Nói trạng trên trời dưới đất nghe!” Ta hăy nghe Đoàn nói về sự tích của Bà Bún ở làng Vân Cù mà mê! Chàng Đoàn lại ví von nhiều điều về sợi bún: bún con, bún vắt, bún lá, bún mớ, bún ngảo, bún kim... Toàn là những chuyện mà ngay cả dân Huế cũng ít người biết... Đoàn viết văn đôi lúc lại nhắc đến những chuyện bất ngờ như chuyện người yêu ăn bún ḅ bị chút ớt đỏ dính vào... kẻ răng, trông rất dị, nên  “...cả hai đứa dừng lại, đứng khuất sau gốc cây long năo, tôi xé mảnh giấy trắng nhất trong tập vở học tṛ, vo lại thành cây tăm và nín thở khêu chút ớt màu bún ḅ vô t́nh nằm chênh vênh không đúng chỗ. Hai đứa nói nhỏ như ngại hàng long năo đứng nghe. Hoàng vùng vằng sợ tôi nh́n sâu hơn đáy mắt:

 - Ngó dữ chưa tề, dị chết!

  Tôi thanh minh như Vương Tử Trực:

 - Coi tề, không ngó chộ mô mà khêu!” (Bún Ḅ Huế)

 Cái duyên kể chuyện của Đoàn là ở cái điểm ăn nói ngây thơ “tửng tửng”!

 Cái lối viết của chàng gốc Huế ni nhiều lúc cứ kéo dài ḷng tḥng, lê thê, muốn nói về “chè sen Hồ Tịnh”, chàng ta lung khởi đă đời trên chén chè bắp Cồn! Ta hăy nghe chàng thanh minh về cái lối viết nầy: “Huế nhỏ lắm mà có khi đi loanh quanh một đời chưa thấu v́ giang sơn Huế và tâm hồn Huế có quá nhiều ngơ ngách, khi th́ dễ thấy sừng sững như sông Hương núi Ngự, khi lại khó hiểu như miễu Âm Hồn. V́ vậy, muốn kể chuyện Hồ Tịnh, tôi phải đi loanh quanh theo kiểu Huế từ Vỹ Dạ qua Cồn, trước khi vô cửa Thượng Tứ coi sen Hồ Tịnh,” (Chè Huế).

 Đọc văn của Trần Kiêm Đoàn, tôi thấy phảng phất hơi hướm của nhiều cây bút sở trường về lối kể chuyện dí dỏm với cái lối ḷng tḥng đáng yêu, đại khái như Anatole France, Nguyễn Tuân, Vương Hồng Sển v.v...

 Đọc Trần Kiêm Đoàn, nếu đọc qua loa để biết cốt truyện th́ hỏng. Lư do là người ta không t́m thấy nhiều cái “sừng sững”, mà bỏ sót cơ man là những điều “ngơ ngách”.  Đoàn dắt ta đi vào cái nét “ăn” của người Huế qua các bài về Bún Ḅ, Cơm Hến, Chè Huế, Mắm Ruốc... rồi Đoàn lại đưa ta đi vô cái “dzụ” Ngủ Đ̣ cấm kỵ!

 Thế nào là “ngủ chay”, thế nào là “ngủ mặn” trên sông Hương được ngày xưa mệnh danh là gịng “Tiêu Kim Thủy”!

 Một trong những chuyện kể của Đoàn được mang một sắc thái riêng biệt, nghiêm trang hơn, thầm lặng hơn, nhuốm mùi triết lư hơn là chuyện Tâm Huế.  Có lẽ đất Thừa Thiên từ cái thuở mới thành lập đă thấm nhuần truyền thống Phật Giáo, nên con người xứ Huế đă có một cái “Tâm” riêng biệt chăng? Câu chuyện của Đoàn xây dựng trên vấn đề “chấp” hay “phá chấp”! Tôi có cảm giác như được uống một chén trà pha điệu nghệ sau khi đọc chuyện về “Tâm Huế”!

 Chuyện Khảo Về Huế của Trần Kiêm Đoàn đại khái được xây dựng trên những chất liệu đơn sơ mộc mạc như vậy nhưng viết một cách “nhập thể” và linh động, dí dỏm.

 Sau khi đọc xong, tôi không biết phân loại nó vào thể loại sáng tác nào!  Nhưng có một điều mà tôi xin đoan chắc với những người sắp đọc Trần Kiêm Đoàn là các bạn sẽ thấy thời gian mà các bạn bỏ ra để đọc là một thời gian lư thú trộn lẫn với nhiều bất ngờ!

 Bạn không tin ư?  Hăy t́m đọc văn của chàng xứ Huế này đi!

 

LÊ VĂN LÂN

Khách địa Tân Dật Tây

(New Jersey, USA)