Tu Bụi: Cuộc Hành Tŕnh T́m Lại Chính Ḿnh

 

Nghiêm Xuân Cường
 

           

Sai lầm lớn nhất của đời người là tự đánh mất chính ḿnh-Lời Đức Phật Thích Ca

Ở một góc nhỏ nào đó trong tiềm thức của tôi là một cậu học tṛ lớp đệ lục, đệ ngũ mê đọc sách, và-cũng như rất nhiều người Sàig̣n của thập niên 60 và 70- mê đọc truyện kiếm hiệp Kim Dung.  Tôi vẫn nhớ rơ cái thú vị thả hồn vào trong những trang sách nói về một vùng đất xa xôi có những cái tên lạ hoắc như Đại Lư, Thiểm Tây, Giang Nam… và những nhân vật càng lạ hơn trong gió bụi của thời mạt Tống, hay Thanh Cung Mười Ba Triều…  Tôi say mê theo dơi từng chi tiết về cuộc đời của những người anh hùng như Quách Tĩnh, Hoàng Dung Đoàn Dự, Kiều Phong… và càng kính phục họ bao nhiêu th́ lại càng căm hận những kẻ gian ác trong truyện, những Đoàn Diên Khánh, Nhạc Bất Quần, Tần Cối…Đọc tiểu thuyết kiếm hiệp của Kim Dung, tôi không chỉ say mê những t́nh tiết lớp lang của câu truyện mà c̣n thích thú những chi tiết về địa lư và lịch sử được lồng trong cốt truyện.  Những giai thoại về rượu, về thức ăn, người dân v.v..của những vùng mà các nhân vật trong truyện đă đi qua.  Tất cả những chi tiết thú vị này giúp đưa tôi vào trong thế giới nhỏ bé, xa xôi mà kỳ diệuấy, như một chiếc thảm thần trong nháy mắt đưa người vượt ngàn trùng trời đất.  Ḍng thời gian trôimau… gần bốn chục năm trời ở nơi xứ người, tôi không c̣n cái thú đọc sách bằng tiếng mẹ đẻ.  Sách tiếng Anh th́ đọc nhưng phần lớn v́ nhu cầu nghề nghiệp; những tiểu thuyết t́nh cảm thỉnh thoảng tôi cũng đọc nhưng vẫn chưa bao giờ t́m lại được sự thích thú như những ngày xa xưa ấy- có phải bởi v́ “người ta không thể  tắm hai lần trong một ḍng sông” như một triết gia nào đă nói?

Thế rồi cách đây vài tuần, tôi được anh Trần Kiêm Đoàn gởi tặng cuốn sách có cái tên thật lạ “Tu Bụi”, mà cũng thật dầy, ngót năm trăm trang sách về những nhân vật thời Gia Long-Minh Mạng.  V́ bận đi làm nên măi hai tuần sau tôi mới giở sách ra.  Cầm quyển sách lên, tôi như lạc vào một thế giới khác thường.   Thế giới của Triều Nguyễn đầu thế kỷ 18, của tranh chấp và quyền hành, thế giới xa lạ mà sao tự nhiên gần gũi qua ng̣i bút tài t́nh của tác giả.  Trần Kiêm Đoàn có lối viết thật nhẹ nhàng làm ta có cảm tưởng như đang nghe mẹ kể truyện thần tiên bên tai.  Từng chương, từng chương tôi tiếp tục giở, mong đuợc biết thêm về cuộc đời của các nhân vật trong truyện.  Cũng dễ hiểu thôi, v́ anh đă theo “nghiệp bút nghiên” từ gần bốn thập niên qua.  Thế nhưng có một cái ǵ khác trong văn phong của anh.  Đơn giản mà nghiêm túc.  B́nh dị mà uyên bác.  Anh không giống như một người thầy giáo nghiêm khắc đứng trên bục gỗ giảng bài cho học tṛ. Trái lại, cách thuật truyện cho ta có cảm tưởng anh là một  người dẫn đường trẻ tuổi náo nức muốn đưa bạn bè về thăm chốn quênhà yêu dấu, nơi mà anh đă cảm nhận trong từng mạch máu, từng tế bào của ḿnh mà người khác th́ chưa hề hay biết.   

Người đọc có cảm tưởng đang xem một cuốn phim chầm chậm quay đưa ḿnh đến những khung trời xa lạ.  Điều khác thường ở đây là cái “khung trời xa lạ” ấy tuy xa mà thật là gần.  Nó là cái tâm của chính ta.  Sống với nó mỗi ngày mấy chục năm trời mà bấy lâu nay v́ mải mê theo đuổi hết giấc mơ này đến cuộc phiêu lưu khác mấy khi ta được dịp tiếp cận với chính ḷng ḿnh.  Những nhân vật trong truyện: Trí Hải, Phạm Xảo, Thầy Tiều, Ba Gấm, Thiện Giả Tâm An...mỗi người đều có một tâm sự, một hoàn cảnh riêng nhưng tất cả đều mang một kiếp con người và vấn nạn của họ th́ tựu chung cũng có ít nhiều dáng dấp của chính ta. 

Hiển nhiên là khi bước vào một thế giới xa lạ chưa từng đặt chân đến, ta không biết có nên tin những ǵ ḿnh đang thấy.  Kỳ lạ thay! ta không có cảm giác ấy bởi người bạn dẫn đường thân thương kia đă chuẩn bị hành trang chu đáo trước khi đi.  Đến mỗi nơi, mỗi chốn, anh ân cần kể cho ta nghe về người, về vật, và khung cảnh chung quanh.  Ta mỉm cười đồng t́nh nếu đôi lúc có những chi tiết hơi khó tin- một liên hệ cần có trong bất cứ một cuộc thuật truyện nào, cái mà các nhà b́nh phim Tây Phương gọi là "a willing suspension of disbelief ".  Dĩ nhiên là sự đồng t́nh ấy không tự nhiên mà có, bởi nếu quả như thế th́ tập truyện nào cũng như nhau, một điều không có và không thể xảy ra trong đời thường.  Ta mỉm cười dễ dăi v́ tác giả đă dầy công dàn dựng những chi tiết thật lư thú về các nhân vật trong truyện, xếp đặt các dữ kiện sao cho hợp lư, và nhất là anh đă viết bằng cả tấm ḷng ḿnh.  Viết tới đây, tôi lại nhớ đến một truyện ngắn thật sâu sắc của nhà văn Sơn Nam về một người lái đ̣.  Đại khái là bà có một biệt tài làm một món ăn thật đơn giản là món thịt luộc mà không ai bắt chước được, dù cũng chỉ là một chút  hàn the, chút mắm muối.  Bí quyết của bà là "chỉ cần một tấm ḷng".  Cũng vậy, Trần Kiêm Đoàn đă đem hết tấm ḷng của hơn nửa thế kỷ gắn bó và sống với cái lẽ tự nhiên, chân thực của Phật Pháp, những thao thức nhiều năm về các vấn nạn của cuộc sống hằng ngày của chính ḿnh, của đạo và đời để từ đó qua ng̣i bút sáng tạo tài t́nh thăng hoa các suy nghĩ của ḿnh thành các nhân vật hư cấu mà sống thực.  Từ trang mở đầu của Tu Bụi, tác giả kể cho ta:

“...Cuộc binh đao giữa Tây Sơn và Nguyễn Vương chấm dứt trên chiến trường và thanh b́nh đă đến với lê dân, chim muông, cây cỏ .  Nhưng một cuộc chiến mới âm thầm, không biên cương, không tuốt gươm trần và không vang rền vó ngựa lại bắt đầu khai diễn ở chốn cung đ́nh…" 

Đúng là đă có một cuộc chiến mới trong những tranh giành quyền tước bổng lộc ở chốn cung đ́nh và đó là bối cảnh của Tu Bụi, nhưng người đọc cũng không thể không thấy sự tương đồng của những t́nh huống ấy với đời sống thường ngày của ḿnh.  Những ghen tuông, tranh chấp, dằn vặt đau đớn… ai đă chẳng có nhiều lần từng chứng kiến.  Ta được biết về con người lạ kỳ có cái tên rất thiền là Trí Hải

…Trong số những người hiếm hoi chọn lựa thái độ “công thành, thân thoái”, theo gót Phạm Lăi, Trương Lương thuở đó là một vị hoàng thân nổi tiếng tài cao học rộng. Vị hoàng thân sống như một nhà ẩn sĩ tại Phủ Ông Hoàng khiêm tốn phía Tây Bắc Chùa Linh Mụ, ít người được gặp mặt nhưng hầu như mọi người đều biết tiếng qua tin đồn và giai thoại. “Trí Hải” - là biệt hiệu mà người đời đặt cho ông để chỉ trí óc ông rộng mênh mông như biển cả. Tin đồn rằng trong phủ của ông hoàng Trí Hải không có vàng bạc châu báu mà chỉ chứa toàn sách vở bút nghiên. Sách ông đọc chất cao như núi và mực ông mài để chép sách làm thơ nhiều đến nỗi làm đen thẩm cả nước đại hồ. Trí Hải đam mê sách vở đến độ có những gia nhân phục dịch tại Phủ Ông Hoàng đă hơn ba năm mà chưa hề được gặp tận mặt để vái chào chủ nhân lần nào…

Song nếu Trí Hải chỉ là kẻ mọt sách như trăm ngàn chàng hủ nho khác, câu truyện cũng chẳng có ǵ đáng nói.  Sau cái chết đau thương của cha con người bạn thân là Nguyễn Văn Thành và Ấm Thuyên, Trí Hải lên đường, dấn thân vào một cuộc đời mới.  Ta hăy nghe tác giả thuật lại điểm khởi đầu của cuộc chuyển hóa:

Sau thảm họa Ấm Thuyên, Trí Hải càng nhận rơ hơn cái phù phiếm của sách vở từ chương và cái bọt bèo phi lư của thân phận con người. Đă có tiếng thở dài trăn trở trong thơ ông:           

Bắt chước người xưa ta vây màn đọc sách,

            Ba năm trường không thấy mặt nhân gian.

            Khi ngoảnh lại thấy hồn bay mây trắng,

Và quanh ta cỏ dại mọc hoang đường! (P.Đ.T)                                                    

Rồi đến một ngày đầu xuân không lâu sau đó, cả kinh thành và hoàng cung nhốn nháo khi nghe tin Trí Hải cùng đám tùy tùng lặng lẽ rời tư dinh trong một cuộc hành tŕnh đi về hướng Tây Bắc, t́m lên núi Huyền Trang cách xa kinh thành cả năm bảy ngày đường.

Đến gặp Thiền Sư Trúc Lâm, Trí Hải mong được những lời chỉ giáo thâm sâu nhưng vị thầy nổi tiếng chỉ nói vỏn vẹn "Con gà" Hai tiếng "Con gà" đơn giản làm kẻ học giả Trí Hải trằn trọc thao thức t́m câu giải đáp trong sự suy nghĩ thường t́nh.  Trí Hải triệu tập "Đại Hội Con Gà" mong t́m ra những điều mới lạ từ con vật tầm thường nhưng cũng vô ích.  Đến một ngày kia, hai tiếng "Con gà" như một tia sáng lóe lên xua tan bóng tối đă lâu nay bao trùm cuộc đời ông, để rồi: 

Giữa không gian vô cùng và thinh không lắng đọng, tiếng chuông công phu buổi sớm của chùa Thiên Mụ từng tiếng thong thả nối đuôi nhau.  Từ lặng im, một tiếng chuông bỗng vang lên, ngân nga, nhỏ dần rồi tắt lịm như biểu hiện cho một kiếp người.

Từ trong Thái Ấp, một tiếng gà gáy sáng vừa cất lên. Tiếng gà gáy như một thứ âm thanh nẩy mầm từ ḷng đất, vắt qua bầu trời và rơi vào một thế giới xa xăm. Hồi chuông công phu quyện với tiếng gà gáy sáng có một sức hút lạ lùng làm cho Trí Hải lắng nghe. Tiếp theo là tiếng gà gáy sáng thi nhau rộn ră đủ sức lay động cả b́nh minh và tâm hồn Trí Hải. Có tiếng gà thanh thoát cao vút với nhiều cung bậc u trầm như tiếng ḥ ru con của người cô phụ. Có tiếng gà trong suốt mời gọi tươi vui. Có tiếng gà vừa cất lên đă vội vàng rơi xuống. Có tiếng gà khàn khàn như tiếng ho hiu hắt của cụ già. Trong một khoảnh khắc thời gian, trí óc của vị hoàng thân lênh đênh, chơi vơi rồi bùng vỡ ngập tràn ánh sáng. Ông ngạc nhiên nh́n lại chính ḿnh rồi tự hỏi:

            - Ta là ai? Ta chỉ là thân xác của một đứa trẻ sơ sanh với linh hồn một cụ già đă chết? Hay ta là một sinh vật vô cớ rớt xuống giữa đời và mọc mầm, đâm nhánh, ăn ngủ, làm việc rồi theo thời gian lụi tàn như một thân gỗ mục?  Ta hiện hữu giữa đời mà đời không hiện hữu ở trong ta? Tại sao mấy chục năm qua ta chưa hề nghe được một tiếng gà gáy sáng?  Phải chăng chỉ v́ ta quên hiện tại rồi loay đào bới một dĩ văng xa xăm và sống mơ mộng cho một tương lai chưa đến nên đă bao năm qua ta không biết trên đầu có một bầu trời xanh, bên cạnh ta có những con người thân thương đang sống, và trong xóm kia có những tiếng gà?

            Tiếng chuông chùa vẫn ngân nga trong gió, tiếng gà vẫn rộn ră trong sương, Trí Hải cảm nhận sự hiện  hữu của thế giới, của chính ḿnh và bỗng nhiên cảm thấy một niềm hạnh phúc vô biên tràn đầy trong hơi thở… 

Từ đây, chúng ta bắt đầu thích thú theo dơi sự chuyến h́nh thoát xác của học giả Trí Hải thành hành giả Trí Hải, một con người hành xử theo đúng tinh thần ung dung của đạo trong từng giây phút đi, đứng, nằm, ngồi.  Nếu có một sự tương đồng giữa truyện kiếm hiệp Kim Dung và truyện dài Tu Bụi của Trần Kiêm Đoàn là sự cân xứng giữa những đoạn văn hồi hộp gây cấn -những cảnh đấm đá vơ hiệp ly kỳ- và những đoạn nói về sông núi, t́nh người và thân phận con người… làm ta thích thú theo dơi câu truyện, th́ cũng có một điểm khác biệt lớn giữa tác phẩm của anh và những truyện kiếm hiệp ta đọc để t́m quên cho qua ngày đoạn tháng, đó là trong h́nh ảnh của những nhân vật của Tu Bụi ta thấy thấp thoáng đâu đây bóng dáng của chính ḿnh.  Đây không phải là v́ các nhân vật là người cùng xứ sở, sống tại những nơi có những cái tên rất thân thương quen thuộc, mà c̣n v́ những nghĩ suy của họ về những câu hỏi hết sức căn bản của cuộc sống cũng chính là những điều mà ta đă từng băn khoăn, có khác chăng là, không như Trí Hải, quá bận rộn chuyện công danh, bương bả với cuộc sống hằng ngày ta đă cố gạt nó ra khỏi tâm trí của ḿnh.  Ta sống vội vàng nên thực ra không biết ḿnh đang sống, ăn ngấu nghiến mà đâu biết ḿnh đang ăn,  đâu biết là chỉ cần một giây phút khai ngộ mà cuộc đời ḿnh có thể hoàn toàn đổi khác: 

Bao nhiêu năm qua, người lăo bộc và vị hoàng thân sống kề cận nhau như h́nh với bóng nhưng chưa một lần nh́n thấy nhau. Vị hoàng thân như một ḥn núi Thái Sơn sừng sững nhưng lạnh lùng và cô quạnh. Người lăo bộc như một khe suối nhỏ nhoi róc rách chảy dưới chân cầu. Sự “khai ngộ” hôm nay như một trận đại hồng thủy để cho khe suối và núi cao biết nhau rằng, mỗi giọt nước tầm thường đều mang tính chất của đại dương và mỗi ngọn núi uy nghi đều đến từ hạt bụi.…

Cũng vẫn là tiếng chuông Thiên Mụ của trăm năm trước, cũng vẫn là tâm hồn Trí Hải của trăm năm sau sao bây giờ lại khác. Trí Hải sống với tiếng chuông như sống với một em bé nhỏ hay một bác nông phu. Chuông và người cùng sống, cùng ăn và cùng thở. Đêm khuya ông vẫn nói chuyện ŕ rào với chuông. Ông hiểu chuông hơn bao giờ hết. Trí Hải không cần phải thức khuya dậy sớm mới nghe được tiếng chuông khi trong ḷng ông có nắng ḥa với tiếng chuông sâu thăm thẳm phát khởi tự tâm hồn.

Tôi hết sức trân quư những đoạn văn như thế của Trần Kiêm Đoàn.  Nó đơn giản mà xúc tích, nhẹ nhàng như thơ mà gợi cho ta nhiều suy nghĩ và cùng lúc giúp ta hiểu cái lư trong sáng của đạo vốn ở nơi những cái thường ngày- Phật pháp bất ly thế gian pháp.  Những kinh, luận có giá trị của nó nhưng không phải ai cũng có đủ duyên hay khả năng để thâm nhập.  Đọc "Tu Bụi" giúp tôi thấy rơ ràng con đường ḿnh đang đi, thấy ấm ḷng hơn.  Tôi vẫn luôn kính mến những nghệ sĩ sáng tạo bởi họ là người vẽ những nét chấm phá điểm tô cuộc đời, giúp kẻ phàm phu nhận ra cái đẹp lạ thường giữa cái b́nh thường.  Nhà văn Trần Kiêm Đoàn đă vẽ nên một câu truyện đầy ư nghĩa về cuộc đời của những con người đảm lược bằng cây cọ là chính ng̣i bút của ḿnh và mầu là sự thật vi diệu của Pháp.  Bởi lẽ "đời là bể khổ", mỗi nhân vật của anh đều đối diện với những nỗi khổ của cuộc đời như những người b́nh thường khác. Đức Phật đă dạy chúng ta "đời là bể khổ" nhưng Ngài cũng xác định là chắc chắn là có một con đường thoát khổ, con đường của Bát Chánh Đạo và Ngài c̣n dạy "Nước biển chỉ có một vị, đó là vị mặn, đạo của ta chỉ có một vị, đó là vị giải  thoát".  Cũng vậy, các nhân vật của "Tu Bụi" biết rơ đời là bể khổ bởi bản thân họ đă chứng nghiệm được điều ấy, nhưng khác với chúng ta, họ vượt qua bóng đêm của khổ đau ấy bằng sự nhận thức được cái phù phiếm hời hợt của đời thường và dấn thân vào đời bằng những hành động lợi ḿnh, lợi người.

Qua cuộc đổi thay, Trí Hải trở nên một con người đơn sơ mà thân thiện, sẵn sàng ứng đáp với mọi t́nh huống.  Ông nhận thấy một chiều sâu chưa từng thấy từ người đến cảnh, sự kiện ở chung quanh ḿnh.  Khi xóa đi cái lằn ranh giới giả tạo, cái phân biệt giữa ta và người, đó cũng chính là lúc Trí Hải bắt đầu sống với cái chân thật :

Chính lúc Trí Hải không bắt chước mà sống thực hồn nhiên như tiếng gáy con gà th́ cũng là lúc ông đă quên đi bản thân ḿnh là ông hoàng, là chủ Thái Ấp, là người đă ba năm vây màn đọc sách, là nhà quư tộc muốn cúi xuống thật thấp, “hạ cố” đi vào cuộc đời và bị cuộc đời quay lưng từ khước. Khi ông thôi không c̣n quay quắt vào đời th́ chính cuộc đời tự động mở ra và vây bủa lấy ông. Người dân Thái Ấp đă nhận được tín hiệu từ trái tim nên tự động t́m đến với Trí Hải. Họ vẫn dành trọn vẹn cho ông lễ nghi, cung kính nhưng không c̣n sợ hăi v́ mối giao t́nh phát khởi từ những tấm ḷng chân thành và nhân hậu với nhau, đó là sự tương kính gần gũi và yêu thương.

Ta gặp những đoạn văn cô đọng như thế rải rác trong từng chương của Tu Bụi.  Với tôi, người đang đi thưởng lăm cảnh đẹp của đất Thần Kinh qua các nhân vật trong truyện, chúng như một làn gió sớm đem lại hương đồng cỏ nội, làm sảng khoái cả tâm và thân.  Như một người đi chơi xa, càng đi càng thấy nhiều cảnh hay vật lạ, càng đọc ta càng khám phá những liên hệ qua lại của những nhân vật trong truyện.  Có những sự kiện trong đời ta không nghĩ có ảnh hưởng ǵ đến cuộc sống của ḿnh nhưng thật sự lại có giá trị rất then chốt quyết định đời ḿnh.  Giả thử như Quang Trung Đại Đế đă không chiến thắng hai mươi vạn quân Thanh trong Mùa Xuân Kỷ Dậu, bây giờ th́ nguời Việt Nam chúng ta có mang thân phận là người Việt không?  Giả sử v́ lư do nào đó cha mẹ ta đă chưa gặp nhau th́ bây giờ ta là ai? Cũng vậy, ta dần dần khám những chi tiết lớp lang trong truyện, việc này đưa đến việc kia, những cái thấy vậy mà không phải vậy…, những danh phận như “Hoàng Thân, Danh Tướng, Công Thần, Phản Tặc, Chủ, Lăo Bộc, Bạn, Thù…” đều là tạm bợ.   Khi Trí Hải khám phá ra người lăo bộc trung thành nhiều năm ở cạnh ḿnh chính là danh tướng Phạm Xảo, ông mất một người “lăo bộc” nhưng bù lại đă được một người bạn đồng hành giúp ông t́m lại chính ḿnh.  Trần Kiêm Đoàn đă tóm tắt cái liên hệ ấy bằng những lời văn nhẹ như thơ…

Trí Hải nh́n thẳng người đối diện rồi nh́n bâng quơ vào bếp lửa đang cháy bập bùng, trả lời:

- Huynh và tôi cũng như bếp lửa nầy.  Lửa nóng bao nhiêu rồi cũng sẽ tắt như con người sống già sẽ chết.  Tất cả chỉ là tạm bợ nên xưa nay tôi chẳng coi ǵ quan trọng ngoài cái giao t́nh chân thật với nhau.  Có huynh là có thêm một cây củi trong bếp lửa đời ḿnh.  Bếp lửa đời sẽ sáng hơn và ấm hơn, thích lắm chứ.…

Khi Hàn Kỳ Vương, một cao thủ cờ tướng trăm trận trăm thắng đến thách đố Trí Hải trong một trận cờ quyết liệt, ông buộc ḷng phải nhận lời nhưng vẫn chưa biết lối ra.  V́ biết tất cả đều là tạm bợ nên Trí Hải đă dễ dàng lănh hội được lời chỉ dạy của người tiều phu (Thầy Tiều) "từ trong cái cũ, nhưng thoát ly cái cũ" và "Đừng dính mắc".  Thái độ hoàn toàn buông xả vô chiêu thắng hữu chiêu đó đă giúp Trí Hải thoát ra khỏi cái oan khiên của một cuộc đại bại.  Bài học lớn cho một đời người phải chăng cũng là thái độ buông xả, đừng dính mắc.  Đừng dính mắc hư danh, đừng vương vấn t́nh lụy.  Bát Nhă Tâm Kinh đă chẳng nhắn nhủ ta "Bồ Tát Quán Tự Tại khi quán chiếu thâm sâu Bát Nhă Ba La Mật (tức diệu pháp trí độ) bỗng soi thấy năm uẩn đều không có tự tánh.  Thực chứng điều ấy xong, Ngài vượt thoát tất cả mọi khổ đau ách nạn 

Không vướng mắc c̣n có nghĩa là làm điều lành bởi v́ biết là đó là điều ngay lẽ phải, không phải v́ mong cầu được một cái ǵ đền bù theo tinh thần “cục đất ném đi, ḥn ch́ ném lại” của thế gian thường t́nh. Ở một đoạn sau ta gặp một cuộc trao đổi giữa Trí Hải và vị thiền giả ung dung, Thầy Tiều:

- Nghiệp do ḿnh tạo chứ có ai trừng phạt hay ban phát cho ḿnh đâu.  Rượu không bắt ḿnh say, tiền không bắt ḿnh mắc nợ.  Say v́ tự ḿnh uống quá chén; mắc nợ v́ ḿnh xài quá nhiều.  Đừng uống rượu quá đà th́ khỏi say. Làm tiền ra nhiều hơn tiêu tiền th́ có tiền dành để lại trong tay.

            - Nghĩa là ḿnh có thể làm chủ nghiệp của ḿnh?

            - Ồ, tất nhiên rồi quư hữu à.  Người ta có thể cải nghiệp, giải nghiệp hay không tạo nghiệp.

            - Hành động hôm nay là hạt giống cho số phận ngày mai hay đời sau. Tu không phải là chỉ có h́nh thức vào chùa để làm trụ tŕ, lên sư ông, thành sư cụ mà tu là tự ḿnh làm thanh sạch cho cái tâm của ḿnh để giải bớt nghiệp chướng cho chính ḿnh bằng cách gieo hạt giống cho ngày mai.

            - Có chăng một vùng đất lư tưởng để gieo giống cho đời sau?

            - Ba ngàn thế giới, gieo đâu mà chẳng được, miễn sao là giống lành.

            “Ba ngàn thế giới, gieo đâu mà chẳng được, miễn sao là giống lành.”  Thật là đơn giản mà cũng hết sức sâu sắc bởi đây chính là tinh thần bố thí Ba La Mật của đạo Phật, cứ làm với tinh thần hoàn toàn không dính mắc th́ mọi sự sẽ đâu vào đó. Cuộc đời sẽ tươi đẹp hơn biết bao nhiêu, sẽ không c̣n chiến tranh, chém giết, hận thù ... Đi theo bước thăng trầm của Trí Hải chúng ta được thấy và biết thêm đuợc những nét văn hóa đặc thù của đất dân tộc như nghệ thuật hát chèo, hoặc những chi tiết lư thú về cuộc sống trong cung cấm, nghệ thuật trồng cây kiểng, đánh cờ tướng.  Dưới ng̣i bút khéo léo của Trần Kiêm Đoàn chúng không chỉ là những chi tiết lạnh lùng mà là những nét khéo léo làm các nhân vật trong truyện kể thêm phần sống động để người đọc như có thể h́nh dung ra họ trước mắt ḿnh.  Ở mỗi một chương, người đọc được đưa từ những ngạc nhiên này đến những ngạc nhiên khác khi được giới thiệu những nhân vật khác của câu truyện.  Chúng ta đă gặp Phạm Xảo, Sư Trúc Lâm ở chương 1 và 2, Hàn Kỳ Vương, Thầy Tiều ở các chương 4, 5 và 6 và Tâm An ở các chương 10,11 và 12.  Ờ mỗi một cuộc gặp gỡ, người đọc lại được học hỏi thêm những điều lư thú.  Cuộc tranh tài về cờ tướng cho ta được biết về nguồn gốc của các loại cờ từ Đông sang Tây và quan trọng hơn là việc giữ sao cho tâm được an tịnh:

…Trong tâm y lư thường lấy khinh an để trị tác loạn.  Trong binh thư cũng có nói: “Biết dấy động đến chín tầng trời, cũng bằng biết dấu ḿnh dưới chín lớp đất.”  Ra quân với Hàn Kỳ Vương không phải chỉ đấu cờ đơn giản bằng cách di chuyển, tạo thế  những quân cờ sắp sẵn trên bàn cờ mà cần phải biết dùng “đạo kỳ” để đem cái tâm lặng lẽ mà dẹp cái gốc ồn ào dấy loạn.  Nhưng biết t́m cái tâm lặng lẽ ở đâu mà dựa; biết t́m cái trí an tịnh ở đâu mà làm vũ khí.  Trí Hải càng cố nhắm mắt trầm tư  th́ những vọng tưởng lại hiện đến. Tạp ư khi phất phơ như gió nhẹ, khi khởi động như đám mây giông.  Chúng kéo đến ùn ùn làm cho trí óc xiêu đổ như muốn nổ tung thành sấm dậy.

Trí Hải càng cố giữ tâm năo trống không, những tạp ư càng khởi lên cố lấp đầy chỗ trống.  Trí Hải cố quay đi để tránh, những tạp ư cứ săn đuổi bén gót.  Người ta có thể dễ dàng xua đuổi một con voi nơi b́a rừng, nhưng lại khó khăn rũ bỏ bầy kiến trong ư niệm.  Chân cứ sải dài bước đi thoăn thoắt, nhưng đầu không biết đi về đâu.  Ra khỏi Thái ấp, qua khỏi mấy đồng lúa và theo lối ṃn của vùng nương rẫy, Trí Hải men theo con đường đất đỏ, đá sỏi nhấp nhô.  Cuối dốc lên độn sim, độn móc là lối ṃn dẫn tới chân núi Trường Sơn.  Mặt trời đang xuống dần bên phía Trường Sơn Tây nhắc nhở cỗ xe thời gian đang tụt dốc bên kia sườn đời của tuổi năm mươi. Nắng xế chiều cắt ngang những ngọn cây cao, trả hai phần bóng mát lại cho phía đông Trường Sơn xanh mướt cây rừng trùng điệp… 

Càng quan trọng hơn là ư nghĩa của việc hơn, thua:

Sự chiến thắng trước thiên nhiên là dấu hiệu tích cực của con người.  Nhưng sự chiến thắng của con người trước con người thường mang nỗi xót xa tiêu cực của sự sống c̣n trên hủy diệt.  Tự bản chất, chiến thắng có nghĩa là đè bẹp, loại bỏ, chôn vùi đối thủ yếu hơn. Sự vinh quang náo nức của người chiến thắng là nỗi tủi nhục ê chề của người chiến bại.  Nụ cười của kẻ được là tiếng khóc của kẻ thua. Đôi mắt trong ngần không váng vất chút mê mờ tham vọng và nụ cười vô tư của người đốt than không ngừng hiện lên trong tấm gương soi ḿnh tưởng tượng của Trí Hải. Trận cờ thư hùng sắp đến cứ sau mỗi đêm suy nghĩ lại nhạt dần ư nghĩa ban đầu của nó. Trận cờ như một thách đố phù du. Người thua sẽ bị chôn vùi tên tuổi và sự nghiệp. Người thắng cũng sẽ bị chôn vùi trong tham vọng và kiêu căng.  Càng gần đến ngày hẹn đấu, Trí Hải càng ít quan tâm hơn.  Không c̣n những buổi tập trận trên bàn cờ với Phạm Xảo và các danh thủ đất Thần Kinh.  Trong lúc Phạm Xảo và mọi người ở phía phe nầy hay phe kia đang bị thiêu đốt v́ sự nôn nóng lẫn lo lắng đang cháy ngùn ngụt về số phận của trận cờ sắp đến th́ Trí Hải càng kéo dài hơn những phút ngồi tĩnh tọa trong rừng vắng.  Tâm không dính mắc với cuộc cờ nên trí cũng chẳng tư lự với giới hạn hay thế cờ của phe địch, phe ta…

            Người đọc thích thú những chi tiết về cờ tướng, cây kiểng, hát chèo cổ… bởi nó khiến cho các nhân vật trong truyện thêm phần sống động.  Ta có cảm tưởng như họ đang trực diện với ta, đang nói với ta những suy nghĩ của họ về cuộc đời, về nhân sinh quan.  Những chi tiết mà tác giả đă dầy công t́m ṭi nghiên cứu để lồng vào câu truyện hiển nhiên là những điều cần thiết song tự bản chất chúng vẫn chỉ là một mớ kiến thức không hồn ví như những lọ mầu rực rỡ nằm lẫn lộn trước giá vẽ chờ bàn tay người họa sĩ khéo léo biến chúng thành bức họa tuyệt vời.  Người đọc cảm thấy chất sống động ở trong các nhân vật trong truyện bởi lẽ Trần Kiêm Đoàn đă gởi vào đấy tất cả tâm sự cũng như ḷng tha thiết yêu nghệ thuật và đạo pháp của anh.  Bằng sự nồng nàn chân thành ấy anh đă thổi một làn hơi ấm vào các nhân vật, đem đến cho họ cái chất sống thực của đời thường chứ không phải những nhân vật hư cấu của hai trăm năm trước.  Ở đầu chương 10, tôi gặp một lời đối thoại thật tâm đắc của Thầy Tiều: 

“ Mỗi người chỉ có một cuộc đời để sống, vậy mà biết bao nhiêu người đă xài cuộc sống nầy một cách phí phạm như thể là họ c̣n có một cuộc đời khác đang cất để dành trong tủ không bằng…” 

Một nhận xét đơn giản mà cũng thật chí lư khiến người đọc sững sờ nghĩ đến bản thân ḿnh.  Chính ở trong những cái nhận xét đơn giản mà sâu sắc ấy là một trong những điểm đáng trân quư của Tu Bụi.  Một điều thú vị của việc đọc sách là được khám phá ra ở câu truyện những ǵ ḿnh đă không thấy khi đọc qua lần đầu, lần thứ hai...Tôi bắt gặp ḿnh ở trong tâm trạng đó khi kiếm được những nét của các nhân vật mà khi nh́n thoáng qua ḿnh đă chưa nhận biết.  Ở các chương 14 đến 20 chúng ta được biết thêm một nhân vật hết sức đặc biệt đó là Ba Gấm.  Trong Cung Oán Ngâm Khúc, văn hào Nguyễn Gia Thiều đă viết:

....

Tuồng huyễn hóa đă bầy ra đấy

Kiếp phù sinh trông thấy mà đau

Trăm năm c̣n có ǵ đâu

Chẳng qua một nắm cỏ khâu xanh ŕ…

 

Trên chín bệ có hay chẳng nhẻ

            Khách quần thoa mà để lạnh lùng…

            Và:


            Thù nhau chi, hỡi đông phong

            Góc vườn dăi nắng cầm bông hoa đào

            Tay Tạo Hóa cớ sao mà độc

            Buộc người vào kim ốc mà chơi…          

Dưới ng̣i bút mô tả của ông, người cung nữ là một người đàn bà đáng thương, lỡ mang phận liễu yếu đào tơ, lọt vào mắt xanh của thiên tử song cuối cùng phải mỏi ṃn trong cung cấm than thân trách phận hẩm hiu đen bạc.  Đó là h́nh ảnh của một nạn nhân thụ động khiến người đọc mủi ḷng thương xót.  Ở người cung nữ Ba Gấm chúng ta thấy một mẫu người hoàn toàn trái ngược.  Nàng không phó mặc cuộc đời cho sự đẩy đưa của số phận mà vươn lên tự ḿnh lèo lái đời ḿnh.  Khác hẳn với mẫu người phụ nữ đ̣i b́nh quyền (feminists) của xă hội Âu Mỹ vào những thập niên cuối của thế kỷ 20, những người có châm ngôn sống là cái ta trên hết- “me first”, sẵn sàng làm tất cả, miễn là có lợi cho ḿnh và chỉ riêng ḿnh.  Trái lại Ba Gấm đă phấn đấu vượt lên trên hoàn cảnh tự ḿnh giải thoát ra khỏi kiếp tôi đ̣i, một là thân phận nữ nhi trong thời đại phong kiến, hai là sự khắc nghiệt của chế độ tam cung lục viện. Song không giống như một người đàn bà b́nh thường khác khi lọt vào địa vị Chánh Chưởng phu nhân chắc hẳn sẽ lạm dụng thế lực của chồng để gây lợi cho bản thân, cho gia đ́nh gịng họ ḿnh theo tinh thần “một người làm quan, cả họ được nhờ” của xă hội đương thời, Ba Gấm đă sử dụng cái khôn khéo của người phụ nữ đảm đang, cái kiến thức về tơ lụa cũng như quan chức của chồng ḿnh để tạo dựng cho ḿnh một cơ nghiệp đồ sộ với một mục đích duy nhất là để giúp người, cứu khổ mà không phân biệt như người đọc sẽ được biết ở phần kết câu truyện.  T́nh cảm giữa Trí Hải và Ba Gấm được tác giả mô tả một cách hết sức nên thơ và tự nhiên, một sự ḥa hợp ắt phải xẩy ra giữa đôi trai tài gái sắc: 

Không cần phải nói ǵ cả; cũng chẳng cần phải giải thích ǵ cả mà ngọn lửa t́nh bên nầy và bên kia, dẫu ngăn sông cách núi, vẫn cảm thấy hừng hực hơi nóng khi chỉ cần nghĩ đến.

T́nh yêu nửa đời là một sự sáng thế giữa trần thế vốn khô lạnh và quạnh quẽ nầy. Khi người ta yêu, thế giới nầy bỗng nhiên đổi khác.  Mọi người, mọi vật quanh ta đều như có tâm hồn thánh thiện và dáng dấp đẹp đẽ, dễ yêu.  Người ta có thể cười rất vô cớ với một đám mây trên trời xa hay rung động v́ tiếng con dế mèn thấp thỏm trong đêm. Người ta có một tâm hồn lúc nào cũng đầy vị tha. Thể xác được tắm trong t́nh yêu sẽ thành tươi mới. Ḍng máu luân lưu rần rần trong cơ thể làm cho người ta đẹp hơn.  Chàng trai sẽ nh́n đời bằng tia nh́n hiệp sĩ và cô gái má chín ửng hồng, xinh xắn tự nhiên hơn mười lần son phấn. Chỉ cần nghĩ đến người t́nh, da thịt đă gây gây như thể có bàn tay đang ve vuốt vô h́nh. Trí Hải đă từng sống đời vợ chồng, nhưng người đàn bà chỉ là người vợ, chưa phải là người t́nh.  Khá lắm th́ cũng chỉ là đi song song chứ chưa bao giờ thật sự ở trong nhau. Ngựi vợ truyền thống là người em để phục ṭng, người chị để chăm sóc, người mẹ để an ủi bao dung, người đàn bà để làm t́nh và sinh đẻ. Vợ chồng là để thương nhau chứ không phải để yêu nhau; để chăm sóc và lo lắng cho nhau như một người vợ, người chồng chứ không phải để chia sẻ, mơ mộng, nhớ nhung, xao xuyến, t́nh tự, lăng mạn như một người t́nh.  Vợ chồng cưới nhau rồi là giống như sắm một cỗ xe song mă. Cô dâu và chú rể trở thành hai con ngựa ngoan ngoăn và miệt mài cùng cong lưng kéo cổ xe gia đ́nh nặng trĩu cho đến ngày cả hai cùng răng long đầu bạc, con cháu đầy đàn. Hầu hết những cặp vợ chồng Việt xưa có tất cả, biết tất cả, trừ chất vị tuyệt vời sóng sánh của t́nh yêu.

            T́nh yêu tự nó là một nghệ thuật, nghệ thuật đ̣i hỏi sự sáng tạo và tô điểm thường xuyên như những đóa hoa tươi vẫn nở mỗi ngày. T́nh yêu cũng là sự ngạc nhiên khám phá.  Khám phá ra nét phù du, niềm cảm xúc ẩn chứa trong mỗi con người.  Khám phá ra sự bùng vỡ mong manh của thể xác để đập vỡ biên cương của thể xác cho hai thế giới đam mê cùng tan loăng và ḥa quyện với nhau.

            Ba Gấm khám phá thế giới tri thức và tâm hồn của Trí Hải từ hơn mười năm trước qua những tác phẩm văn chương mà chàng hoàng thân một thời tuổi trẻ đă viết.  Trí Hải khám phá Ba Gấm qua giấc mơ dài hơn nửa đời. Giấc mơ của những mối t́nh vương giả từ trăng và thơ, từ những chuyện t́nh trong cổ sử, từ bóng dáng t́nh tự lăng mạn trong đời sống Paris và cung điện Versailles.  Gặp nhau, không phải t́nh cờ mà cũng chẳng phải định số.  Đấy là sự đợi chờ của một viên ngọc quư nằm ẩn trong tim. Viên ngọc không tên, không h́nh dáng, trong suốt như chẳng có ǵ.  Nhưng khi có luồng sáng đợi chờ dọi đến, viên ngọc sẽ ánh lên ngh́n hào quang. Tia hào quang mắt thường của nhân gian không thấy, nhưng hai người yêu nhau bỗng thấy chói ḷa và tan biến trong nhau.  Từ đó, kẻ có t́nh yêu nh́n trăng không phải là trăng; nh́n mây không phải là mây... v́ tất cả đều đă đổi khác.  Cả hai cùng cười trong khổ đau, cùng khóc trong sung sướng, cùng quằn quại trong nỗi đam mê cùng tột mà kẻ đứng ngoài thấy không đáng ba xu…

            Ở Tu Bụi, người đọc có thể cảm nhận là  Trần Kiêm Đoàn đă chau chuốt từng đoạn văn, từng ẩn dụ như trong đoạn trích dẫn ở trên về t́nh yêu, về viên ngọc quư của t́nh yêu, về trăng và mây v.v.. Một điều rất đáng trân quư là sự tôn trọng người đọc của tác giả.  Ông không nhắm vào những thị hiếu thấp hèn của ta mà sử dụng văn chương như một phương tiện để thăng hoa tâm hồn.  Trong đoạn mô tả t́nh cảm giữa Trí Hải và Ba Gấm, ngay cả việc hai người chung đụng thể xác, tác giả đă mô tả sự việc tự nhiên như nó là, để rồi trong một chương sau đó biến nó thành một t́nh yêu cao thượng: yêu nhau là cùng nh́n về một hướng, cùng đi về một hướng. 

Người đọc thích thú được hướng dẫn qua các t́nh tiết, xếp đặt của tác giả, những ngă rẽ đi vào lịch sử của nghệ thuật hát chèo thí dụ như giai thoại về một tướng Tàu tên là Lư Nguyên Cát được Hưng Đạo Đại Vương giao lại cho Tướng Trần Nhật Duật để hướng dẫn người nước ta về nghệ thuật ca hát hoặc những điều kỳ bí đằng sau những bức tường của cung cấm, những chi tiết tường tận về thú chơi cây kiểng, uống trà, đánh cờ…  Tất cả các chi tiết này tự chúng quả thực là những điều hết sức thú vị song nói chung đó cũng chỉ là những kiến thức vụn vặt nếu không được lồng vào một bố cục chặt chẽ và hợp lư như tác giả đă làm thành công trong Tu Bụi. Những t́nh tiết, bối cảnh lịch sử ở đây được dung như một phương tiện để tác giả có cớ đưa ta đến một đỉnh cao (climax) của câu truyện: đó là những đoạn đối thoại về đạo về đời.  Những liên hệ giữa các nhân vật của câu truyện bắt đầu từ Trí Hải và Phạm Xảo, Trí Hải và Hàn Kỳ Vương-Tử Du-Thiện Giả, Trí Hải-Ba Gấm, Phạm Xảo-Trần Minh đều là những xếp đặt t́nh tiết hết sức khéo léo nhắm về một mục đích làm sáng tỏ những lư lẽ của đạo, những nghiệp và quả trùng trùng điệp điệp.  Trong trường hợp của Trí Hải và Hàn Kỳ Vương, hai người đă từng là địch thủ trong trận tranh đua cờ tướng một mất một c̣n.  Sau trận cờ Hàn Kỳ Vương ngậm ngùi nhận ra ḿnh cũng chỉ là môt nạn nhân của một sự lừa bịp và bắt đầu một cuộc đi t́m lại chính ḿnh.  Ở một chương sau đó ta gặp lại nhân vật Thiện Giả với một vai tṛ là vị cứu tinh của Trí Hải khi ông bị lâm vào t́nh trạng “tẩu hỏa nhập ma” tự xưng ḿnh là Đấng Giác Ngộ.  Như vậy một kẻ trước đây là “kẻ thù”, có lúc sẽ trở thành bạn hay cứu tinh.  Liên hệ giữa Trí Hải và Ba Gấm là một chuyện t́nh thơ mộng nhưng nếu vướng vào ṿng t́nh lụy th́ duyên sẽ trở thành nợ.  Ở các liên hệ này tác giả đă xếp đặt các gút mắc rất tỉ mỉ ở một đoạn trưóc để rồi gỡ rối ở một chương sau trong tinh thần từ bi và trí tuệ của đạo Phật.   

Đọc nhiều lần các đoạn văn, ta tự hỏi đâu là đạo và đâu là đời, có một lằn ranh giới chăng? Cái  lẽ tự nhiên ở đời chính là đạo -Phật pháp bất ly thế gian pháp là vậy.  Đọc xong câu truyện, người ta có cảm tưởng đă trải qua một chuyến đi thú vị, ngồi ôn lại những đoạn đường đáng nhớ vừa qua.  Đọc xong Tu Bụi, tôi như một người vừa ăn xong một món ăn ngon, muốn chia sẻ với những người bạn thân quen của ḿnh tất cả những vị ngọt của nó một áng văn hay.  Đây là một điều nói th́ đơn giản nhưng không dễ làm, bởi lẽ mỗi chương của Tu Bụi đều có những lời hay ư đẹp về đạo, về đời, hạnh phúc, hơn thua, được mất… trích dẫn bao nhiêu mới là đủ?  Vả lại cũng như khi ta diễn tả một vị ngon ngọt của một món ăn, chỉ có người đang ăn mới thực sự cảm nhận được cái vị ấy, c̣n diễn tả chẳng qua chỉ là tường thuật lại.   

Cuộc đời là một chuỗi những mâu thuẫn không ngừng.  Một trong những mục đích tối hậu của  mọi người, mọi vật là mưu cầu hạnh phúc vậy mà chính ở trong sự mưu cầu hạnh phúc ấy người ta đă đi thật xa cái mục tiêu ḿnh tự đặt ra. Mọi việc, mọi sự, muôn loài muôn vật nương tựa nhau mà có, không có việc ǵ hay sinh vật nào có thể đứng riêng biệt.  Vậy mà người ta chấp vào cái ngă đó để rồi t́m đủ mọi cách để thỏa măn nó. Càng muốn làm thỏa măn "cái tôi" th́ càng không toại nguyện v́ ḷng ham muốn là cái thùng không đáy -cầu mong mà không được th́ sinh ra sầu khổ- ḷng lúc nào cũng ở trong  trạng thái "cầu bất đắc" mà cầu bất đắc liên miên th́ sẽ khổ liên miên.   Bản chất cuộc đời vốn là một ḍng sinh diệt không ngừng, các h́nh tướng đều là tạm bợ, bám vào cái h́nh tướng ấy người ta chỉ tự gieo sầu chuốc khổ cho ḿnh và người chung quanh.  Điều oái oăm trong công việc tôi đang Tu Bụi bản chất là một truyện dài nói lên cái lẽ tự nhiên của đạo, đạo tự nó phải được chứng nghiệm, chứ không thể giải thích, không thể nói bằng lời - như Lăo Tử đă nói “Đạo khả đạo, phi thường đạo- Đạo mà ta có thể gọi được không phải là đạo”.   (Đạo Của Vật Lư -The Taos of Physics, bản dịch Việt ngữ Nguyễn Tường Bách, NXB Trẻ, Việt Nam 2004). Nhà nhân chủng học và thám hiểm lừng danh người Na Uy Thor Heyerdahl (1914-2001),  người đă từng dùng một chiếc bè vượt đại dương đi từ Nam Mỹ đến Polynesia, đă nhận định “Cuộc thám hiểm có ư nghĩa nhất chính là cuộc hành tŕnh vào nội tâm” (The most meaningful journey is the journey inward).  Trong tất cả các nhân vật của Tu Bụi, Trần Kiêm Đoàn đă làm nổi bật ư nghĩa của sự thật này.  Ở đầu tác phẩm, Trí Hải là một người suốt ngày say mê với chữ nghĩa, say mê đến độ không biết những người ở cùng nhà với ḿnh mặt mũi ra sao.  Qua những va chạm với cuộc đời và nhất là qua cách giải quyết với tinh thần vô ngă, ông đă t́m được hướng đi cho cuộc đời của ḿnh.  Từ một kẻ lạc đường, Trí Hải đă biết ḿnh đi lạc để hướng về một cuộc sống đầy ư nghĩa như Trần Kiêm Đoàn đă viết thật hùng hồn:

Lạc đường th́ cả trăm con đường vẫn không có một lối đi.  Khi đă lạc đường th́ dù là nhà thông thái, người hoang dă, bà giàu sang, ông bần cùng... cũng chỉ là kẻ lạc đường. Lạc đường là lạc đường. Không có lạc đường cao hay lạc đường thấp; lạc đường giỏi hay lạc đường kém.  Lạc đường càng lâu, càng cách xa nơi đến hơn.  Tu một trăm năm mà bị lạc th́ khoảng cách với bờ giác ngộ càng xa một trăm lần so với người mới đến mà nhận ra rằng, ḿnh bị lạc, để quay về đúng hướng. Mê muôn kiếp mà ngộ nhất thời v́ đi lạc suốt muôn kiếp.  Bỗng có một giây phút nào đó tỉnh thức quay về đúng hướng để tiến ngay vào điểm chuẩn đă nằm sẵn đợi chờ bao nhiêu đời, bao nhiêu kiếp ngay chính trong tâm ḿnh. 

Tác giả viết rất đơn giản và cô đọng, tuồng như ông đă suy nghĩ rất từ lâu về các vấn nạn này.  Đúng như thế, ai cũng có Phật tánh, ai cũng có thể thành Phật v́: 

- Cơi Phật ở ngay trong ḷng quư hữu.  Vậy nên ngoài quư hữu ra, không ai đủ sức làm cho cái tính Phật trong quư hữu hiển lộ. Ai cũng có thể thành Phật trong chính ḿnh, chứ không ai thành Phật trong người khác hay phải biến thành người khác mới thành Phật cả.

            - Phải bắt đầu từ đâu để có thể làm cho tánh Phật trong ta hiển lộ?

            - Quét những lớp bụi mờ mỗi ngày trong kiếp sống hiện tiền và tích lũy từ bao kiếp trước. Quét mỗi khắc, quét mỗi canh, quét mỗi ngày không bao giờ ngưng nghỉ. Coi chừng lá rụng nhiều hơn lá quét và bụi bám dày hơn bụi lau.  Quét dọn siêng năng không bằng ngưng xả rác.

            - Phủi bụi hay tu?

            - Tu là phủi bụi!

            - Tu bụi?

            Cảm ơn tác giả Trần Kiêm Đoàn đă đem hết tâm t́nh của ḿnh ra để viết nên trường thiên tiểu thuyết này bởi đây là những lời tâm sự của anh.  Cũng cảm ơn anh đă cho tôi những phút thật ấm ḷng trong một mùa đông giá buốt đến tận xương của vùng Midwest mấy tuần qua và trên hết xin đa tạ anh đă giúp tôi thêm vững tin trong t́nh người và t́nh đạo trong cuộc đời đầy gió bụi này.

 

Michigan 2-10-2007